മലയാള സിനിമയിൽ സാമൂഹ്യബോധവും രാഷ്ട്രീയ സൂക്ഷ്മതയും കലാപരമായ ധൈര്യവും ഒരുമിച്ച് കൈവശം വെച്ച അപൂർവ പ്രതിഭകളിൽ മുൻനിരയിൽ നിൽക്കുന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു ശ്രീനിവാസൻ. അഭിനേതാവ്, തിരക്കഥാകൃത്ത്, സംവിധായകൻ, സാമൂഹ്യചിന്തകൻ എന്നിങ്ങനെ പല മുഖങ്ങളിലൂടെ മലയാളിയുടെ ചിന്താജഗത്തിൽ ഇടപെട്ട അദ്ദേഹം, വിനോദത്തിനപ്പുറം സിനിമയെ ഒരു സാമൂഹ്യ ഇടപെടലായി കാണിച്ച കലാകാരൻ കൂടിയായിരുന്നു. മനുഷ്യരുടെ നിത്യജീവിതത്തിലെ വൈരുധ്യങ്ങളും അനീതികളും സ്വാർത്ഥതകളും അധികാരബന്ധങ്ങളും വളരെ ലളിതമായ, പലപ്പോഴും നർമ്മം ചേർത്ത ഭാഷയിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ സിനിമകളിലൂടെ തുറന്നുകാട്ടി. ശ്രീനിവാസന്റെ സാമൂഹ്യ പ്രസക്തിയുള്ള സിനിമകൾ മലയാള സിനിമയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഒരു പ്രത്യേക അധ്യായം തന്നെയാണ്. ചിരിപ്പിക്കുകയും ചിന്തിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത മനുഷ്യൻ, ചിരിപ്പിച്ച് ചിന്തിപ്പിച്ച കുറച്ചു സിനിമകൾ നോക്കാം.
സാദാരണക്കാരന്റെ ജീവിതം
ശ്രീനിവാസന്റെ സിനിമകൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുന്നത് സാധാരണ മനുഷ്യനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മബന്ധമാണ്. തൊഴിലാളി, കർഷകൻ, മധ്യവർഗ്ഗ കുടുംബസ്ഥൻ, സർക്കാർ ജീവനക്കാരൻ, അധ്യാപകൻ, വിദ്യാർത്ഥി, സ്ത്രീ, ദളിത്, പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾ തുടങ്ങി സമൂഹത്തിലെ വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള മനുഷ്യരുടെ ജീവിതമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഥകളുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു. അവർ അനുഭവിക്കുന്ന അവഗണനയും ചൂഷണവും രാഷ്ട്രീയ–സാമൂഹ്യ സംവിധാനങ്ങളിലെ പൊള്ളത്തരങ്ങളും അദ്ദേഹം തുറന്നു കാണിച്ചു. വലിയ നായകന്മാരുടെയും അതിശയകരമായ സംഭവങ്ങളുടെയും കഥകൾക്കു പകരം, നമ്മുടെ അയൽവാസികളുടെ, ബന്ധുക്കളുടെ, നമ്മളെത്തന്നെയുള്ള ജീവിതങ്ങളാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നത്.
രാഷ്ട്രീയ വ്യവസ്ഥകളുടെ പരിഹാസം – സന്ദേശം
ശ്രീനിവാസന്റെ സാമൂഹ്യ–രാഷ്ട്രീയ വിമർശനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഉദാഹരണമാണ് സന്ദേശം (1991). രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികളും അവയുടെ അകത്തള പ്രവർത്തനങ്ങളും കുടുംബബന്ധങ്ങളിൽ വരെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പിളർപ്പുകളും ഈ ചിത്രം നർമ്മത്തിലൂടെ തുറന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇടതുപക്ഷവും വലതുപക്ഷവും എന്ന പേരുകളിൽ നടക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ നാടകങ്ങൾ, നേതാക്കളുടെ ഇരട്ടത്താപ്പ്, പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ ചിന്താശേഷി മങ്ങിക്കുന്ന പാർട്ടി രാഷ്ട്രീയം എന്നിങ്ങനെ നിരവധി തലങ്ങൾ ചിത്രം ചർച്ച ചെയ്യുന്നു. രാഷ്ട്രീയം മനുഷ്യനെ സേവിക്കേണ്ടതിനു പകരം മനുഷ്യനെ ഉപകരണമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ് ചിത്രം ചർച്ച ചെയ്യുന്നത്. ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾക്കിടയിലും സന്ദേശം പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടാത്തതിന്റെ കാരണം ഇതാണ്.
പുരുഷാധിപത്യം, അസൂയ, ആത്മഹീനത – വടക്കുനോക്കിയന്ത്രം
വടക്കുനോക്കിയന്ത്രം (1989) പുരുഷാധിപത്യ മനോഭാവത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ പഠനമാണ്. ഭാര്യയുടെ കഴിവുകളും ആത്മവിശ്വാസവും അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഭർത്താവിന്റെ അസൂയയും ഭീതിയും കുടുംബജീവിതത്തെ എങ്ങനെ വിഷമാക്കുന്നു എന്നതാണ് ചിത്രത്തിന്റെ പ്രമേയം. സ്ത്രീയെ നിയന്ത്രിക്കുകയും അവളുടെ വളർച്ചയെ തടയുകയും ചെയ്യുന്ന പുരുഷസമൂഹത്തിന്റെ മനോഭാവം വളരെ സ്വാഭാവികമായ രീതിയിൽ ഇവിടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സിനിമ ഒരു കുടുംബകഥ മാത്രമല്ല, പാട്രിയാക്കൽ സമൂഹത്തിന്റെ മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ വിശകലനം കൂടിയാണ്.
സ്ത്രീയുടെ ഉള്ളറ ജീവിതം – ചിന്താവിഷ്ടയായ ശ്യാമള
ചിന്താവിഷ്ടയായ ശ്യാമള (1998) സ്ത്രീയുടെ മാനസിക സംഘർഷങ്ങളും ഒറ്റപ്പെടലും ആന്തരിക വേദനയും അവതരിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹ്യ പ്രസക്തിയുള്ള സിനിമയാണ്. പുറമേ സന്തോഷകരമായി തോന്നുന്ന കുടുംബജീവിതത്തിന്റെ അകത്തളങ്ങളിലെ ശൂന്യതയും വിഷാദവും ഈ ചിത്രത്തിലൂടെ ശ്രീനിവാസൻ തുറന്നുകാട്ടുന്നു. സ്ത്രീയുടെ സ്വപ്നങ്ങളും ആഗ്രഹങ്ങളും കുടുംബ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളുടെ പേരിൽ എങ്ങനെ അടിച്ചമർത്തപ്പെടുന്നു എന്ന ചോദ്യമാണ് ചിത്രം ഉന്നയിക്കുന്നത്.
ഉപഭോക്തൃ സംസ്കാരവും പണത്തിന്റെ ഭ്രമവും – പൊൻമുട്ടയിടുന്ന താറാവ്
പൊൻമുട്ടയിടുന്ന താറാവ് (1988) ഉപഭോക്തൃ സംസ്കാരത്തെയും പെട്ടെന്നുള്ള സമ്പത്ത് മോഹത്തെയും ശക്തമായി വിമർശിക്കുന്ന സിനിമയാണ്. പണം ലഭിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെ തകരുന്നു, മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ സ്വാർത്ഥനാകുന്നു എന്നതിന്റെ നർമ്മാത്മകമായ അവതരണമാണ് ഈ ചിത്രം. സമ്പത്ത് ജീവിതത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമാകുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ തന്റെ മനുഷ്യത്വം പോലും മറക്കുന്നു എന്ന ശക്തമായ സന്ദേശമാണ് സിനിമ നൽകുന്നത്.
മാധ്യമവും സിനിമയും – ഉദയനാണ് താരം
ഉദയനാണ് താരം (2005) സിനിമ വ്യവസായത്തെയും മാധ്യമ ലോകത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ഒരു സാമൂഹ്യ വിമർശനമാണ്. പ്രതിഭയ്ക്കു പകരം ബന്ധങ്ങളും ചതികളും വാണിജ്യ താൽപര്യങ്ങളും നിർണ്ണായകമാകുന്ന വ്യവസ്ഥയെ ചിത്രം പരിഹസിക്കുന്നു. കലയുടെ മൂല്യനഷ്ടവും സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ നഷ്ടവും ഈ സിനിമയിൽ പ്രധാന വിഷയങ്ങളാണ്.
“അവതരണ ശൈലിയുടെ സാമൂഹ്യ പ്രസക്തി”
ശ്രീനിവാസന്റെ സിനിമകളിലെ സാമൂഹ്യ പ്രസക്തി അവയുടെ പ്രമേയങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, അവതരണ ശൈലിയിലും നിൽക്കുന്നു. കൃത്രിമത്വമില്ലാത്ത സംഭാഷണങ്ങൾ, സാധാരണ മനുഷ്യന്റെ ഭാഷ, നർമ്മവും വേദനയും കൂടിച്ചേർന്ന ആഖ്യാനം ഇവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകളെ സമൂഹത്തിന്റെ കണ്ണാടിയാക്കുന്നു. ചിരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ചിന്തിപ്പിക്കുന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കലാപരമായ ശക്തി.
മതാന്ധത, ജാതിവിവേചനം, രാഷ്ട്രീയ കപടത, കുടുംബബന്ധങ്ങളിലെ അധികാര രാഷ്ട്രീയം, സ്ത്രീയുടെ അവകാശങ്ങൾ, തൊഴിലില്ലായ്മ, ഉപഭോക്തൃ സംസ്കാരം, മൂല്യനഷ്ടം ഇവയെല്ലാം ശ്രീനിവാസന്റെ സിനിമകളിലൂടെ ആവർത്തിച്ച് ഉയരുന്ന വിഷയങ്ങളാണ്. കാലം മാറിയാലും പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടാത്തതാണ് ഈ സിനിമകളുടെ പ്രത്യേകത.
ഒടുവിൽ, ശ്രീനിവാസന്റെ സാമൂഹ്യ പ്രസക്തിയുള്ള സിനിമകൾ മലയാള സിനിമയെ വെറും വിനോദമെന്ന തലത്തിൽ നിന്ന് ചിന്തയുടെ, ചോദ്യങ്ങളുടെ, വിമർശനത്തിന്റെ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തിയെന്ന് നിസ്സംശയം പറയാം. അദ്ദേഹം അവതരിപ്പിച്ച കഥാപാത്രങ്ങളും കഥകളും ഇന്നും നമ്മുടെ ചുറ്റുപാടുകളിൽ ജീവിക്കുന്നു. അതാണ് ശ്രീനിവാസന്റെ സിനിമകളുടെ യഥാർത്ഥ വിജയം.