മലയാള ചലച്ചിത്ര ചരിത്രത്തിൽ മായാത്ത മുദ്ര പതിപ്പിച്ച ഹരിഹരൻ സംവിധാനത്തിൽ 2005-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘മയൂഖം’ എന്ന ചലച്ചിത്രം തിയേറ്ററുകളിലെത്തിയിട്ട് 21 വർഷങ്ങൾ പൂർത്തിയാവുകയാണ്. മലയാള സിനിമയിൽ പുതുപുത്തൻ പരീക്ഷണങ്ങളും ആഴത്തിലുള്ള പ്രമേയങ്ങളും സമ്മാനിച്ചിട്ടുള്ള ഹരിഹരൻ എന്ന മാസ്റ്റർ ക്രാഫ്റ്റ്‌മാന്റെ കൈകളിൽ വിരിഞ്ഞ ഈ ചിത്രം റിലീസ് ചെയ്ത കാലഘട്ടത്തിൽ വലിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിവെച്ചിരുന്നു. സൈജു കുറുപ്പ്, മംമ്ത മോഹൻദാസ് എന്നീ രണ്ട് പുതിയ പ്രതിഭകളെ മലയാള സിനിമാ ലോകത്തിന് പരിചയപ്പെടുത്തിയ മയൂഖം, കേവലം ഒരു പ്രണയകഥ എന്നതിലുപരി മനുഷ്യ മനസ്സുകളുടെ ആഴങ്ങളെയും പ്രകൃതിയുടെയും ജീവിതത്തിന്റെയും ദാർശനികമായ തലങ്ങളെയും സ്പർശിക്കുന്ന ഒന്നായിരുന്നു. രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടുകൾ പിന്നിടുമ്പോൾ, കാലം വരുത്തിയ മാറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും മലയാള സിനിമയിൽ മയൂഖം എങ്ങനെയെല്ലാം വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നു എന്നും, അതിന്റെ പ്രസക്തി ഇന്നും എങ്ങനെയെല്ലാം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നും ആഴത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
തൊഴിലില്ലായ്മയുടെയും ജീവിതത്തോടുള്ള നിരാശയുടെയും പടുകുഴിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഉണ്ണികേശവൻ എന്ന യുവാവിന്റെയും, കാൻസർ ബാധിതയായി ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന നിമിഷങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന ഇന്ദിര എന്ന യുവതിയുടെയും തീവ്രമായ പ്രണയമാണ് മയൂഖത്തിന്റെ കാതൽ. മലയാള സിനിമയിൽ ഇതിനുമുമ്പും ശേഷവും ഒരുപാട് പ്രണയകഥകൾ വന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മയൂഖം പറഞ്ഞുവെച്ച പ്രണയം കേവലം ശാരീരികമോ ലൗകികമോ ആയ ഒന്നായിരുന്നില്ല. മരണം മുന്നിൽ നിൽക്കെ, ജീവിതത്തിന്റെ സകല പ്രതീക്ഷകളും അറ്റ്‌പോയ ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ പരസ്പരം താങ്ങായി മാറുന്ന രണ്ട് മനുഷ്യരുടെ ആത്മബന്ധമാണ് ചിത്രം വരച്ചുകാണിക്കുന്നത്. സമൂഹത്തിന്റെ മാമൂലുകളെയും മുൻവിധികളെയും വകവെക്കാതെ, മരണത്തിന്റെ നിഴലിൽ നിന്ന് ജീവന്റെ തുടിപ്പുകൾ കണ്ടെത്തുന്ന ഈ പ്രണയം അന്നത്തെ പ്രേക്ഷകരിൽ വലിയ രീതിയിലുള്ള വൈകാരിക ചലനങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു.
ഇന്നത്തെ കാലഘട്ടവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ, സിനിമയിലെ പ്രമേയവും അതിന്റെ സമീപനവും എത്രമാത്രം വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നു എന്നത് വ്യക്തമാകും. ഇന്നത്തെ വാണിജ്യ സിനിമകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ദൃശ്യസൗന്ദര്യത്തിനും സംഗീതത്തിനും സാഹിത്യപരമായ ആഴത്തിനും ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യം നൽകിയ സിനിമയായിരുന്നു മയൂഖം. ഗ്രാമീണ പശ്ചാത്തലത്തിന്റെ നന്മയും തനിമയും ചോരാതെയാണ് ഹരിഹരൻ സിനിമയെ അവതരിപ്പിച്ചത്. പ്രകൃതിയും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള അഭേദ്യമായ ബന്ധം ചിത്രത്തിന്റെ ഓരോ ഫ്രെയിമിലും അനുഭവവേദ്യമാകുന്നുണ്ട്. ഇന്നത്തെ ആധുനിക സിനിമകളിൽ നിന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായി, തിരക്കിട്ട ജീവിതമോ സാങ്കേതിക വിദ്യയുടെ അതിപ്രസരമോ ഇല്ലാതെ, കഥാപാത്രങ്ങളുടെ വികാരങ്ങൾക്ക് മാത്രം മുൻഗണന നൽകിയ ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ ശേഷിപ്പായി മയൂഖം മാറുന്നു.
സൈജു കുറുപ്പ് അവതരിപ്പിച്ച ഉണ്ണികേശവനും മംമ്ത മോഹൻദാസ് അവതരിപ്പിച്ച ഇന്ദിരയും വെറുമൊരു നടീനടന്മാർ എന്നതിലുപരിയായി, മലയാളികളുടെ മനസ്സിൽ ഒരിക്കലും മായാത്ത രണ്ട് കഥാപാത്രങ്ങളായി മാറുകയായിരുന്നു. പുതുമുഖങ്ങളാണെന്നതിന്റെ ഒരുവിധ പരിമിതികളുമില്ലാതെയാണ് ഇരുവരും ആ വേഷങ്ങളെ സാക്ഷാത്കരിച്ചത്. ഉണ്ണികേശവന്റെ നിസ്സഹായാവസ്ഥയും ഇന്ദിരയുടെ അതിജീവനശ്രമങ്ങളും ഇന്നും മലയാളികൾക്ക് അപരിചിതമല്ല. തൊഴിലില്ലായ്മയും സാമ്പത്തിക അരക്ഷിതാവസ്ഥയും നേരിടുന്ന ഇന്നത്തെ യുവതലമുറയ്ക്കും ഉണ്ണികേശവന്റെ കഥാപാത്രവുമായി എളുപ്പത്തിൽ കണക്ട് ചെയ്യാൻ സാധിക്കും. ജീവിതം കൈവിട്ടുപോകുന്നു എന്ന് തോന്നുമ്പോൾ പ്രതീക്ഷയുടെ ചെറിയൊരു കരണം കൊണ്ടുമാത്രം മുന്നോട്ട് നടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ പ്രതീകമാണ് ഉണ്ണികേശവനും ഇന്ദിരയും.
ചിത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രധാന ശക്തി അതിന്റെ സംഗീതവും പശ്ചാത്തല സംഗീതവുമാണ്. മയൂഖത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ ഇന്നും മലയാളികളുടെ ചുണ്ടുകളിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ബോംബെ രവി സംഗീതം നൽകിയ ഗാനങ്ങളും ഒ പിയുമായുള്ള ബന്ധവും ചിത്രത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തെ കൂടുതൽ തീവ്രമാക്കി. സംഗീതം കേവലം ഒരു വിനോദോപാധി എന്നതിലുപരി കഥയുടെ ആത്മാവായി മാറിയ ചിത്രങ്ങളിൽ മുൻപന്തിയിലാണ് മയൂഖം. വരികളിലെ കാവ്യഭംഗിയും സംഗീതത്തിലെ ഗൃഹാതുരത്വവും ഇന്നത്തെ കാലഘട്ടത്തിലെ ഈണങ്ങളിൽ നിന്ന് ചിത്രത്തെ വേറിട്ടുനിർത്തുന്നു. സിനിമാ നിർമ്മാണ ശൈലിയിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിച്ചിട്ടും, ഈ ക്ലാസിക് സ്വഭാവം ചിത്രത്തെ കാലാതീതമാക്കുന്നു.
ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ, സ്നേഹത്തിന്റെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും അർത്ഥങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി മാറിമറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ കാലത്ത് വേഗതയേറിയ ജീവിതശൈലിയും ബന്ധങ്ങളിലെ ആഴക്കുറവും സർവ്വസാധാരണമായി മാറിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ 21 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് പുറത്തിറങ്ങിയ മയൂഖം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത് യാതൊരു നിബന്ധനകളുമില്ലാത്ത, സ്വാർത്ഥതയില്ലാത്ത സ്നേഹത്തെക്കുറിച്ചാണ്. മരണം പോലും തോൽപ്പിക്കാനാവാത്ത ആത്മബന്ധത്തിന്റെ കഥ പറയുന്നതിലൂടെ, ആധുനിക മനുഷ്യൻ നഷ്ടപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചില മാനുഷിക മൂല്യങ്ങളിലേക്ക് ചിത്രം വിരൽ ചൂണ്ടുന്നു. ഇന്നത്തെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇത്തരം ചിത്രങ്ങൾ വളരെ വിരളമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്ന യാഥാർത്ഥ്യം മയൂഖത്തിന്റെ പ്രസക്തിയെ കൂടുതൽ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.
മയൂഖം എന്ന ചലച്ചിത്രം തിയേറ്ററുകളിൽ എത്തി രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടുകൾ പിന്നിടുമ്പോൾ, അത് വെറുമൊരു പഴയ സിനിമ എന്നതിലുപരി മലയാള ചലച്ചിത്ര ശാഖയ്ക്ക് അഭിമാനിക്കാവുന്ന ഒരു സാംസ്കാരിക അടയാളമായി മാറുകയാണ്. കാലം എത്ര മാറിയാലും, സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ എത്ര പുരോഗമിച്ചാലും, മനുഷ്യന്റെ അടിസ്ഥാന വികാരങ്ങളെയും പ്രണയത്തെയും ഇത്രമേൽ ആഴത്തിൽ സ്പർശിക്കാൻ കഴിഞ്ഞ ചിത്രങ്ങൾ ചുരുക്കമാണ്. ഹരിഹരന്റെ സംവിധാന മികവും, അഭിനേതാക്കളുടെ സ്വാഭാവിക പ്രകടനവും, സാങ്കേതിക പ്രവർത്തകരുടെ കൂട്ടായ്മയും ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ മയൂഖം മലയാള സിനിമയുള്ളിടത്തോളം കാലം സിനിമാപ്രേമികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു ചെറിയ വെളിച്ചമായി, ഒരു മായാത്ത മയൂഖമായി എക്കാലവും നിലനിൽക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.