കാലത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ എത്രയോ ചലച്ചിത്രങ്ങൾ ഒഴുകിപ്പോകുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ചില സൃഷ്ടികൾ മാത്രം ഓർമ്മകളുടെ തീരത്ത് മായാതെ, തണുത്ത മൂടൽമഞ്ഞുപോലെ ഉറഞ്ഞുനിൽക്കും. 1987-ൽ തിയേറ്ററുകളിലെത്തി മലയാളി പ്രേക്ഷകരുടെ മനസ്സിനെ ഈറനണിയിച്ച ‘മണിവത്തൂരിലെ ആയിരം ശിവരാത്രികൾ’ എന്ന ചലച്ചിത്രത്തിന് ഇപ്പോൾ 39 വയസ്സ് തികയുമ്പോൾ, അത് കേവലം ഒരു സിനിമയുടെ റിലീസ് വാർഷികം മാത്രമല്ല. മറിച്ച്, മലയാള സിനിമയുടെ സുവർണ്ണകാലഘട്ടത്തിൽ പിറന്ന ഭാവസാന്ദ്രമായ ഒരു കാവ്യാനുഭവത്തിന്റെ നിത്യസ്മാരകം കൂടിയാണ്. ഫാസിൽ എന്ന ദൃശ്യശില്പിയുടെ സംവിധാനസിദ്ധിയും, മമ്മൂട്ടി എന്ന മഹാനടന്റെ അഭിനയജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും ആർദ്രമായ വേഷങ്ങളിലൊന്നും ഒന്നിച്ചുചേർന്നപ്പോൾ പിറന്നത് തലമുറകളെ വികാരഭരിതരാക്കിയ ഒരു നിത്യഹരിത ക്ലാസിക്കായിരുന്നു. പ്രണയവും വേർപാടും കാത്തിരിപ്പും ഒത്തുചേർന്ന ഈ ചിത്രം, റിലീസ് ചെയ്ത് മൂന്നര പതിറ്റാണ്ടിലേറെ പിന്നിടുമ്പോഴും മലയാളി മനസ്സുകളിൽ വിങ്ങലായി അവശേഷിക്കുന്നു.
മലയാള സിനിമ അതിന്റെ ഭാവുകത്വത്തിലും അവതരണരീതിയിലും വിപ്ലവകരമായ മാറ്റങ്ങൾക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിച്ച ദശകമായിരുന്നു എൺപതുകൾ. മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിലെ സൂക്ഷ്മമായ വൈകാരിക തളർച്ചകളെയും തന്തുക്കളെയും ഇത്രത്തോളം മനോഹരമായി ചലച്ചിത്രങ്ങളിൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയ മറ്റൊരു കാലഘട്ടമില്ല. ആ സ്വർണ്ണയുഗത്തിൽ പ്രേക്ഷകരുടെ മനശാസ്ത്രം തൊട്ടറിഞ്ഞ് സിനിമകൾ ചെയ്ത സംവിധായകനാണ് ഫാസിൽ. ‘നോക്കെത്താദൂരത്തു കണ്ണുംനട്ടു’ പോലെയുള്ള ഹിറ്റുകൾക്ക് ശേഷം, പ്രണയത്തിന്റെയും വേർപാടിന്റെയും ആഴങ്ങളിലേക്ക് പ്രേക്ഷകരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാൻ ഫാസിൽ തിരഞ്ഞെടുത്തത് മണിവത്തൂർ എന്ന സാങ്കല്പിക ഗ്രാമത്തിന്റെ തണുപ്പുള്ള അന്തരീക്ഷമായിരുന്നു. വാണിജ്യ ചേരുവകൾക്ക് അപ്പുറത്തേക്ക്, സിനിമയെ വൈകാരികമായ ഒരു അനുഭവമാക്കി മാറ്റാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു എന്നതിന്റെ തെളിവാണ് ഈ ചിത്രത്തിന് ഇന്നും ലഭിക്കുന്ന സ്വീകാര്യത.
ചിത്രത്തിന്റെ കഥാതന്തു തികച്ചും ലളിതവും എന്നാൽ അതീവ വൈകാരികവുമാണ്. വിനായചന്ദ്രൻ എന്ന യുവാവിന്റെയും നീന എന്ന പെൺകുട്ടിയുടെയും തീവ്രമായ പ്രണയവും തുടർന്നുണ്ടാകുന്ന അവരുടെ സന്തോഷകരമായ ദാമ്പത്യജീവിതവുമാണ് കഥയുടെ പ്രാരംഭതലം. എന്നാൽ, വിധി അവർക്കായി കരുതിവെച്ചത് ദാരുണമായ ഒരു വേർപാടായിരുന്നു. പ്രസവത്തോടെ നീന വിനായചന്ദ്രനെ തനിച്ചാക്കി ഈ ലോകത്തോട് വിടപറയുന്നു. പ്രിയതമയുടെ വേർപാടിൽ തകർന്നുപോകുന്ന വിനായചന്ദ്രനെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നത് അവരുടെ പ്രണയത്തിന്റെ അടയാളമായ മകൾ വിനീതയാണ്. നീനയില്ലാത്ത ലോകത്ത്, മണിവത്തൂരിന്റെ ശാന്തമായ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നീനയുടെ ഓർമ്മകളെ മാത്രം നെഞ്ചോട് ചേർത്ത് മകൾക്ക് വേണ്ടി ജീവിക്കുന്ന വിനായചന്ദ്രന്റെ കഥയാണ് ചിത്രം പറയുന്നത്. കഥയുടെ ബാഹ്യമായ സംഭവവികാസങ്ങളേക്കാൾ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ ആന്തരിക സങ്കടങ്ങൾക്കാണ് ഫാസിൽ ഇവിടെ ഊന്നൽ നൽകിയിരിക്കുന്നത്.
വിനായചന്ദ്രൻ എന്ന കഥാപാത്രമായി മമ്മൂട്ടി കാഴ്ചവെച്ച അഭിനയം മലയാള സിനിമാചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും മികച്ച വേഷങ്ങളിലൊന്നാണ്. 1987 എന്ന വർഷം മമ്മൂട്ടിയുടെ കരിയറിലെ സുവർണ്ണ വർഷങ്ങളിൽ ഒന്നായിരുന്നു. ‘ന്യൂഡൽഹി’ എന്ന മാസ് ആക്ഷൻ ചിത്രവും ‘തനിയാവർത്തനം’ എന്ന വൈകാരിക ചിത്രവും ‘അനന്തരം’ എന്ന അടൂർ ചിത്രവും ഇറങ്ങിയ അതേ വർഷമാണ് മമ്മൂട്ടി ‘മണിവത്തൂരിലെ ആയിരം ശിവരാത്രികളിൽ’ വിനായചന്ദ്രനായി പകരക്കാരനില്ലാത്തവിധം ജീവിച്ചുതീർത്തത്. പ്രണയാതുരനായ യുവാവിൽ നിന്നും, വേർപാടിന്റെ വേദന പേറുന്ന ഭർത്താവിലേക്കും, മകൾക്ക് മുന്നിൽ സങ്കടം ഒളിച്ചുപിടിക്കുന്ന അച്ഛനിലേക്കുമുള്ള വിനായചന്ദ്രന്റെ പരിണാമം മമ്മൂട്ടി അവതരിപ്പിച്ചത് അതീവ സൂക്ഷ്മതയോടെയായിരുന്നു.
വാക്കുകളേക്കാൾ ഉപരിയായി തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന നിശ്ശബ്ദതകളിലൂടെയും, വിങ്ങുന്ന നോട്ടങ്ങളിലൂടെയുമാണ് മമ്മൂട്ടി ഈ കഥാപാത്രത്തിന്റെ വേദന പ്രേക്ഷകരിലേക്ക് സംപ്രേഷണം ചെയ്തത്. പ്രിയപ്പെട്ടവളുടെ വേർപാടിൽ വിറങ്ങലിച്ച് നിൽക്കുമ്പോഴും, മകളുടെ പുഞ്ചിരിക്ക് മുന്നിൽ ഉള്ളിലെ കണ്ണീരൊളിപ്പിക്കുന്ന ആ അച്ഛന്റെ ഭാവങ്ങൾ ഏതൊരു പ്രേക്ഷകന്റെയും നെഞ്ചകം പിളർക്കുന്നതായിരുന്നു. പൗരുഷത്തിന്റെ വന്യതയല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യസഹജമായ ബലഹീനതകളും വിതുമ്പലുകളുമാണ് വിനായചന്ദ്രനെ വേറിട്ടുനിർത്തുന്നത്. മമ്മൂട്ടി എന്ന നടന്റെ അഭിനയസാധ്യതകളുടെ ആഴവും പരപ്പും എത്രത്തോളമുണ്ടെന്ന് തെളിയിക്കുന്ന ഒന്നായിരുന്നു ഈ കഥാപാത്രം.
നീനയായി വേഷമിട്ട സുഹാസിനിയുടെ പ്രകടനവും ഈ ചിത്രത്തിന്റെ വലിയൊരു കരുത്തായിരുന്നു. എൺപതുകളിൽ മലയാള സിനിമ ആഘോഷിച്ച ഏറ്റവും ജനപ്രിയമായ ജോഡികളിലൊന്നായിരുന്നു മമ്മൂട്ടി-സുഹാസിനി കൂട്ടുകെട്ട്. ‘കൂടെവിടെ’, ‘കാതോടു കാതോരം’, ‘പ്രണാമം’ തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങളിൽ അവർ സൃഷ്ടിച്ച കെമിസ്ട്രി ഈ ചിത്രത്തിലും ആവർത്തിക്കപ്പെട്ടു. സങ്കടത്തിന്റെ ഭാരമേറിയ അന്തരീക്ഷത്തിൽ വെളിച്ചം വിതറുന്ന ഒന്നായിരുന്നു സുഹാസിനിയുടെ നീന എന്ന കഥാപാത്രം. കഥയുടെ ആദ്യപകുതിയിൽ ജീവസ്സുറ്റ പുഞ്ചിരിയോടെയും കുസൃതികളോടെയും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന നീന, വേർപാടിനു ശേഷവും പ്രേക്ഷകരുടെ മനസ്സിൽ മായാതെ നിൽക്കുന്നു. നീന എന്ന കഥാപാത്രത്തിന് സുഹാസിനി നൽകിയ നിഷ്കളങ്കതയാണ് വിനായചന്ദ്രന്റെ വിരഹവേദനയ്ക്ക് ഇത്രത്തോളം ആഴം നൽകിയത്.
കുട്ടികളും മുതിർന്നവരുമായുള്ള ബന്ധങ്ങളെ സിനിമയിൽ ചിത്രീകരിക്കുന്നതിൽ ഫാസിലിനുള്ള സവിശേഷമായ കഴിവ് ഈ ചിത്രത്തിലും തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നുണ്ട്. അച്ഛനും മകളും തമ്മിലുള്ള ആത്മബന്ധം മലയാള സിനിമയിൽ ഇതിനുമുമ്പും ശേഷവും നിരവധി തവണ വന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, മണിവത്തൂരിലെ വിനായചന്ദ്രന്റെയും മകളുടെയും ബന്ധത്തിന് ഒരു പ്രത്യേക ഈർപ്പമുണ്ട്. പ്രിയതമയുടെ വിയോഗത്തിന് ശേഷം കുഞ്ഞിലൂടെ നീനയെ കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്ന അച്ഛന്റെ ആകുലതകളും, അമ്മയുടെ അഭാവം അറിയിക്കാതെ അവളെ വളർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന കരുതലും പ്രേക്ഷകന്റെ മനസ്സിനെ ആഴത്തിൽ സ്പർശിക്കുന്നു. പിൽക്കാലത്ത് ‘പപ്പയുടെ സ്വന്തം അപ്പൂസ്’ പോലെയുള്ള ചിത്രങ്ങളിലേക്ക് ഫാസിലിനെ നയിച്ച കുടുംബബന്ധങ്ങളുടെ വൈകാരിക തറത്തറ നിർമ്മിതി ഇവിടെ കാണാം.
പ്രധാന കഥാപാത്രങ്ങൾക്ക് പുറമെ ചിത്രത്തിൽ അണിനിരന്ന സഹകഥാപാത്രങ്ങളും ഏറെ ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു. സുരേഷ് ഗോപി, എം.ജി. സോമൻ, സുകുമാരി, ജഗദീഷ്, അടൂർ ഭാസി, അടൂർ ഭവാനി, ലിസി തുടങ്ങിയ വലിയൊരു താരനിര തന്നെ ചിത്രത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. സുരേഷ് ഗോപിയുടെ തുടക്കകാലത്തെ ഏറ്റവും മികച്ച കഥാപാത്രങ്ങളിലൊന്ന് ഈ ചിത്രത്തിലേതായിരുന്നു. വിനായചന്ദ്രന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഓരോ സന്ധികളിലും സാന്ത്വനമായി കടന്നുവരുന്ന ഈ കഥാപാത്രങ്ങൾ കഥയുടെ സ്വാഭാവികമായ ഒഴുക്കിന് വലിയ പിന്തുണ നൽകി. ഓരോ കഥാപാത്രത്തിനും വ്യക്തമായ വ്യക്തിത്വവും കൃത്യമായ സ്ഥാനവും നൽകാൻ ഫാസിൽ എന്ന സംവിധായകന് സാധിച്ചു.
സിനിമയുടെ തലക്കെട്ട് തന്നെ വലിയൊരു കവിതയും തത്ത്വചിന്തയുമാണ്. ‘മണിവത്തൂരിലെ ആയിരം ശിവരാത്രികൾ’ എന്ന പേര് കേവലം ഒരു ദൃശ്യഭംഗിക്കപ്പുറം ആഴമുള്ള അർത്ഥതതലങ്ങൾ പേറുന്നു. ശിവരാത്രി എന്നത് ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞുള്ള ജാഗരണത്തിന്റെയും പ്രാർത്ഥനയുടെയും രാത്രിയാണ്. പ്രിയതമ വേർപിരിഞ്ഞു പോയെങ്കിലും, അവളോടുള്ള സ്നേഹവും ഓർമ്മകളും നെഞ്ചിലേറ്റി ജീവിക്കുന്ന വിനായചന്ദ്രന് മണിവത്തൂരിലെ ഓരോ രാത്രിയും ഓരോ ശിവരാത്രിയാണ്. ഉറക്കമില്ലാത്ത, ഓർമ്മകൾ നിറഞ്ഞ ആയിരം രാത്രികൾ നീളുന്ന ആ ജാഗരണം പ്രണയത്തിന്റെ ഒരു തപസ്സാണ്. തലക്കെട്ടിൽ തന്നെ ചിത്രത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ ഒളിപ്പിച്ചു വെക്കാൻ കഴിഞ്ഞു എന്നത് ഫാസിലിന്റെ സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ തെളിവാണ്.
മണിവത്തൂരിലെ ആയിരം ശിവരാത്രികൾ എന്ന ചിത്രത്തെ ചലച്ചിത്രപ്രേമികളുടെ മനസ്സിൽ ചിരപ്രതിഷ്ഠയാക്കിയതിൽ അതിലെ സംഗീതത്തിനുള്ള പങ്ക് നിർണ്ണായകമാണ്. ഒ.എൻ.വി. കുറുപ്പിന്റെ വരികളും, എം.ബി. ശ്രീനിവാസന്റെ ഈണങ്ങളും, ജോൺസൺ മാസ്റ്ററുടെ പശ്ചാത്തല സംഗീതവും ഒന്നിച്ചപ്പോൾ രൂപപ്പെട്ടത് കേവലം പാട്ടുകൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് മനസ്സിൽ നിന്നും മായാത്ത കവിതകളായിരുന്നു. ഒ.എൻ.വി. എഴുതിയ ഓരോ വരിയിലും പ്രണയത്തിന്റെയും വിരഹത്തിന്റെയും സാന്ദ്രത തുളുമ്പിനിന്നിരുന്നു. എം.ബി. ശ്രീനിവാസൻ നൽകിയ ഈണങ്ങൾ കേൾവിക്കാരന് നൽകുന്നത് ശാന്തവും എന്നാൽ ആഴത്തിലുള്ളതുമായ ഒരു വൈകാരിക അനുഭവമാണ്.
ചിത്രത്തിലെ പശ്ചാത്തല സംഗീതത്തെക്കുറിച്ച് എടുത്തുപറയേണ്ടതുണ്ട്. ജോൺസൺ മാസ്റ്റർ എന്ന സംഗീതപ്രതിഭ മലയാള സിനിമയ്ക്ക് നൽകിയ ഏറ്റവും മികച്ച പശ്ചാത്തല സംഗീതങ്ങളിലൊന്നാണിത്. കഥാപാത്രങ്ങൾ സംസാരിക്കാത്ത നിമിഷങ്ങളിൽ, അവരുടെ ഉള്ളിലെ സങ്കടങ്ങളെയും ചിന്തകളെയും പ്രേക്ഷകരിലേക്ക് എത്തിച്ചത് ജോൺസന്റെ വയലിൻ നാദങ്ങളായിരുന്നു. നിശ്ശബ്ദതയ്ക്ക് പോലും സംഗീതാത്മകത നൽകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞു. വിനായചന്ദ്രന്റെ ഏകാന്തതയും മണിവത്തൂരിന്റെ തണുപ്പും പശ്ചാത്തല സംഗീതത്തിലൂടെ പ്രേക്ഷകരുടെ ഉള്ളിലേക്ക് പടർന്നിറങ്ങുകയായിരുന്നു.
ദൃശ്യാവിഷ്കാരത്തിൽ ഫാസിൽ പുലർത്തിയ ലളിതവും ആർദ്രവുമായ ശൈലി എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. മൂടൽമഞ്ഞു മൂടിയ മലനിരകൾ, തണുത്ത കാറ്റ്, പെയ്യാൻ മടിച്ചുനിൽക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ, ഗ്രാമീണതയുടെ വന്യമായ ഭംഗി എന്നിവ നിറഞ്ഞ മണിവത്തൂർ എന്ന പ്രകൃതി സിനിമയിലെ ഒരു പ്രധാന കഥാപാത്രം തന്നെയാണ്. കഥാപാത്രങ്ങളുടെ ആന്തരിക വികാരങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ വിധത്തിലാണ് ക്യാമറ ചലനങ്ങളും പശ്ചാത്തലവും ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യവികാരങ്ങളെയും ഇത്രത്തോളം ഇഴചേർത്തു നിർത്തിയ ചിത്രങ്ങൾ മലയാളത്തിൽ അപൂർവ്വമാണ്. മണിവത്തൂരിലെ തണുപ്പ് പ്രേക്ഷകന്റെ ഉള്ളിലും തങ്ങിനിൽക്കാൻ ഈ ദൃശ്യഭംഗി കാരണമായി.
ഇന്നത്തെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലും വേഗതയേറിയ ആക്ഷൻ-ത്രില്ലർ സിനിമകളുടെ കാലത്തും മണിവത്തൂരിലെ ആയിരം ശിവരാത്രികൾ നൽകുന്ന അനുഭവം വേറിട്ടതാണ്. ഇന്ന് സിനിമകളിൽ വേഗതയ്ക്കും സാങ്കേതിക തികവിനുമാണ് പ്രാധാന്യമെങ്കിൽ, അന്നത്തെ സിനിമകൾ മനുഷ്യന്റെ മനസ്സിനെയും വികാരങ്ങളെയുമാണ് അഭിസംബോധന ചെയ്തിരുന്നത്. വൈകാരികമായി പ്രേക്ഷകനെ ഒരു കഥയിലേക്ക് ആഴ്ത്തിയിറക്കാൻ ആവശ്യമായ സമയം നൽകുന്നു എന്നതാണ് ഈ ചിത്രത്തിന്റെ പ്രത്യേകത. മൂന്നര പതിറ്റാണ്ടിലേറെ കഴിഞ്ഞിട്ടും ഈ ചിത്രം പുതിയ തലമുറയ്ക്കും പ്രിയങ്കരമാകുന്നത് അതിലെ സാർവ്വജനീനമായ മാനവിക മൂല്യങ്ങൾ കൊണ്ടാണ്.
ടിവി ചാനലുകളിലൂടെയും ഒ.ടി.ടി പ്ലാറ്റ്ഫോമുകളിലൂടെയും ഇന്നും ഈ ചിത്രം കാണുന്ന ഏതൊരു മലയാളിയിലും അത് വല്ലാത്തൊരു നൊമ്പരം ഉണർത്തുന്നു. ചിത്രത്തിന്റെ ക്ലൈമാക്സ് രംഗങ്ങൾ പ്രേക്ഷകന്റെ കണ്ണുകളെ ഈറനണിയിക്കാതെ കടന്നുപോകില്ല. തീയേറ്ററുകളിൽ വലിയ വിജയം നേടിയ ഈ ചിത്രം പിൽക്കാലത്ത് മലയാള ചലച്ചിത്ര സംസ്കാരത്തിന്റെ തന്നെ ഭാഗമായി മാറി. വാണിജ്യ വിജയം നേടാനും അതേസമയം തന്നെ ഉന്നതമായ കലാമൂല്യം നിലനിർത്താനും ഒരു സിനിമയ്ക്ക് സാധിക്കും എന്നതിന്റെ ഉത്തമോദാഹരണമാണിത്.
മമ്മൂട്ടി എന്ന നടന്റെ കരിയറിലെ ഏറ്റവും വികാരഭരിതമായ വേഷങ്ങളിൽ ഒന്നായി വിനായചന്ദ്രൻ എന്നും ഓർമ്മിക്കപ്പെടും. ആക്ഷൻ ഹീറോയായും മാസ് കഥാപാത്രങ്ങളായും തിളങ്ങുമ്പോൾ തന്നെ, ഹൃദയസ്പർശിയായ കഥാപാത്രങ്ങളെ അവിസ്മരണീയമാക്കാൻ തനിക്കുള്ള കഴിവ് അദ്ദേഹം ഈ ചിത്രത്തിലൂടെ വീണ്ടും തെളിയിച്ചു. വിനായചന്ദ്രന്റെ നിശ്ശബ്ദ കണ്ണീരും, മകളോടുള്ള വാത്സല്യവും, നീനയുടെ ഓർമ്മകളിലുള്ള ജീവിക്കലും മലയാള ചലച്ചിത്ര ചരിത്രത്തിലെ തന്നെ തിളക്കമുള്ള ഏടുകളാണ്. ഫാസിലിന്റെ മാജിക്കും, മമ്മൂട്ടിയുടെ തന്മയത്വമുള്ള അഭിനയവും, സുഹാസിനിയുടെ സൗന്ദര്യവും, മനോഹരമായ സംഗീതവും ചേർന്നപ്പോൾ പിറന്നത് കാലത്തെ അതിജീവിച്ച ഒരു മഹാകാവ്യമാണ്.
39 വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറവും മണിവത്തൂരിലെ ആ തണുപ്പും വിനായചന്ദ്രന്റെ വിരഹവും മലയാളിയുടെ ഉള്ളിൽ പെയ്യുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, അത് ഈ സിനിമയ്ക്ക് ലഭിച്ച ഏറ്റവും വലിയ പുരസ്കാരമാണ്. പ്രണയമുള്ളിടത്തോളം, വിരഹമുള്ളിടത്തോളം, ഓർമ്മകൾക്ക് വിലയുള്ളിടത്തോളം മണിവത്തൂരിലെ ആയിരം ശിവരാത്രികൾ മലയാളി മനസ്സിൽ ജീവിക്കും. ഈ ചലച്ചിത്ര കാവ്യത്തിന് 39 വയസ്സ് തികയുമ്പോൾ, മലയാള സിനിമയ്ക്ക് ഫാസിലും മമ്മൂട്ടിയും സംഘവും നൽകിയ ഈ അനർഘ നിധിയെ ഓർത്തെടുക്കുന്നത് ചലച്ചിത്ര കലയോടും ആ നല്ല കാലത്തോടുമുള്ള ആദരവാണ്.