നൂറ്റാണ്ടിലധികം നീണ്ടുനിന്ന തന്റെ സഫലമായ ജീവിതം കൊണ്ട് ഇന്ത്യൻ നൃത്ത, നാടക, ചലച്ചിത്ര ശാഖകളിൽ സമാനതകളില്ലാത്ത അടയാളപ്പെടുത്തലുകൾ നടത്തിയ പ്രതിഭയാണ് സോഹ്റ സെഗാൾ. വാർദ്ധക്യത്തിന്റെ ജര നൽകാത്ത പ്രസരിപ്പും, കണ്ണുകളിൽ സദാ തിളങ്ങിനിന്ന കുസൃതിയും, ചുണ്ടുകളിൽ തങ്ങിനിന്ന വിപ്ലവകരമായ ചിരിയും മാത്രമാണ് ആ പേര് കേൾക്കുമ്പോൾ ഏതൊരു കലാസ്വാദകന്റെയും മനസ്സിലേക്ക് ആദ്യം ഓടിയെത്തുക. പ്രായത്തെ കേവലമൊരു അക്കത്തിൽ തളച്ചിട്ട്, ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന നിമിഷം വരെ യൗവനത്തിന്റെ ഊർജ്ജത്തോടെ ജീവിച്ച സോഹ്റ, ഇന്ത്യൻ പെൺകരുത്തിന്റെ ഉദാത്തമായ മാതൃക കൂടിയായിരുന്നു. സോഹ്റ സെഗാൾ വിടപറഞ്ഞിട്ട് ഇന്നേക്ക് പന്ത്രണ്ട് വർഷം തികയുകയാണ്. ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്രത്തിന്റെ അവസമരണീയമായ പെൺ കരുത്തിന് സെല്ലുലോയ്ഡിന്റെ ഓർമ്മപ്പൂക്കൾ.
1912 ഏപ്രിൽ 27-ന് ഉത്തർപ്രദേശിലെ സഹാറൻപൂരിലുള്ള ഒരു പരമ്പരാഗത ഉന്നത മുസ്ലിം കുടുംബത്തിലാണ് സാഹിബ്സാദി സോഹ്റ ബീഗം മുംതാസ്-ഉള്ളാ ഖാൻ എന്ന സോഹ്റ സെഗാളിന്റെ ജനനം. കഠിനമായ പർദ്ദാ സമ്പ്രദായവും യാഥാസ്ഥിതികമായ സാമൂഹിക വിലക്കുകളും നിലനിന്നിരുന്ന ഒരു കാലഘട്ടത്തിലാണ് അവർ വളർന്നത്. ചെറുപ്പകാലത്തുണ്ടായ കാഴ്ച വൈകല്യത്തെയും അമ്മയുടെ അകാല വിയോഗത്തെയും നേരിട്ടുകൊണ്ട് അവർ തന്റെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചു. ലാഹോറിലെ ക്വീൻ മേരി കോളേജിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് ശേഷം, കലയോടുള്ള അടങ്ങാത്ത അഭിനിവേശം അവരെ യൂറോപ്പിലേക്ക് നയിച്ചു. മുസ്ലിം പെൺകുട്ടികൾ വീടിന്റെ നാലുചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങിക്കൂടിയ ആ കാലത്ത്, നൃത്തപഠനത്തിനായി കടൽ കടക്കാൻ കാണിച്ച ആർജ്ജവം തന്നെയാണ് സോഹ്റയെ മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തയാക്കിയത്. ജർമ്മനിയിലെ ഡ്രെസ്ഡനിലുള്ള പ്രശസ്തമായ മേരി വിഗ്മാന്റെ മോഡേൺ ഡാൻസ് സ്കൂളിൽ പ്രവേശനം നേടുന്ന ആദ്യ ഭാരതീയ വനിതയായി അവർ ചരിത്രത്തിൽ ഇടംനേടി. മൂന്ന് വർഷത്തെ കഠിനമായ പാശ്ചാത്യ ആധുനിക നൃത്തപഠനം അവരുടെ കലാപരമായ ദർശനങ്ങളെ പാകപ്പെടുത്തി.
യൂറോപ്പിലെ പഠനകാലത്താണ് വിഖ്യാത ഭാരതീയ നർത്തകൻ ഉദയ് ശങ്കറിന്റെ നൃത്തപ്രകടനം സോഹ്റ കാണാൻ ഇടവരുന്നത്. ആ കണ്ടുമുട്ടൽ അവരുടെ ജീവിതത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവായി മാറി. ഇന്ത്യയിൽ തിരിച്ചെത്തിയ ശേഷം 1935-ൽ അവർ ഉദയ് ശങ്കറിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര നൃത്തസംഘത്തിൽ ചേർന്നു. ഈ സംഘത്തിലെ പ്രധാന നർത്തകിയായി മാറിയ സോഹ്റ, ലോകത്തിന്റെ വിവിധ കോണുകളിൽ ഭാരതീയ നൃത്തത്തിന്റെ പെരുമ വിളിച്ചോതി. പിന്നീട് ഉദയ് ശങ്കറിന്റെ അൽമോറയിലുള്ള കൾച്ചറൽ സെന്ററിൽ അധ്യാപികയായി സേവനമനുഷ്ഠിക്കവെയാണ്, തന്നേക്കാൾ എട്ട് വയസ്സിന് ഇളയതായ കാമേശ്വർ സെഗാൾ എന്ന ചിത്രകാരനും നർത്തകനുമായ യുവാവുമായി അവർ പ്രണയത്തിലാകുന്നത്. ജാതിയും മതവും കടുത്ത മതിലുകൾ തീർത്ത അന്നത്തെ സമൂഹത്തിൽ, ഒരു മുസ്ലിം യുവതി ഹിന്ദു യുവാവിനെ വിവാഹം കഴിക്കുക എന്നത് വിപ്ലവകരമായ ഒരു തീരുമാനമായിരുന്നു. 1942-ൽ നടന്ന ആ വിവാഹം, കലയ്ക്കും പ്രണയത്തിനും മുന്നിൽ മറ്റെല്ലാം നിഷ്പ്രഭമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നതായിരുന്നു.
ഇന്ത്യൻ വിഭജനത്തിന്റെ കലുഷിതമായ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സോഹ്റയും കുടുംബവും ബോംബെയിലേക്ക് (മുംബൈ) കുടിയേറാൻ നിർബന്ധിതരായി. അവിടെ വെച്ചാണ് അവർ നാടകവേദിയിലേക്ക് പൂർണ്ണമായി ചുവടുമാറ്റുന്നത്. പൃഥ്വിരാജ് കപൂറിന്റെ പ്രശസ്തമായ ‘പൃഥ്വി തിയേറ്റേഴ്സിൽ’ ചേർന്ന അവർ, അടുത്ത പതിനാല് വർഷക്കാലം അവിടുത്തെ മുൻനിര നായികയായി തിളങ്ങി. ‘ശകുന്തള’, ‘ദീവാർ’ തുടങ്ങിയ വിഖ്യാത നാടകങ്ങളിലൂടെ അവർ സ്റ്റേജിനെ പ്രകമ്പനം കൊള്ളിച്ചു. ഇതോടൊപ്പം തന്നെ ഇന്ത്യൻ പീപ്പിൾസ് തിയേറ്റർ അസോസിയേഷന്റെ (IPTA) സജീവ പ്രവർത്തകയായി മാറി, കലയെ സാമൂഹിക മാറ്റത്തിനുള്ള ആയുധമാക്കാനും അവർ ശ്രമിച്ചു. 1946-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘ധർത്തി കേ ലാൽ’, ‘നീചാ നഗർ’ എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലൂടെ സോഹ്റ ചലച്ചിത്രരംഗത്ത് കാലൂന്നി. ഇതിൽ ‘നീചാ നഗർ’ കാൻ ഫിലിം ഫെസ്റ്റിവലിൽ പരമോന്നത പുരസ്കാരമായ ‘പാം ഡി ഓർ’ നേടുന്ന ആദ്യ ഇന്ത്യൻ ചിത്രമായി മാറി ചരിത്രം കുറിച്ചു. അഭിനയത്തിന് പുറമെ ബോളിവുഡിൽ മികച്ചൊരു കൊറിയോഗ്രാഫർ കൂടിയായിരുന്നു അവർ. രാജ് കപൂറിന്റെ മാസ്റ്റർപീസ് ചിത്രമായ ‘ആവാര’യിലെ വിഖ്യാതമായ സ്വപ്നരംഗം കൊറിയോഗ്രാഫ് ചെയ്തത് സോഹ്റയുടെ സർഗ്ഗാത്മകതയായിരുന്നു.
1959-ൽ ഭർത്താവിന്റെ അപ്രതീക്ഷിത വിയോഗം സോഹ്റയെ വ്യക്തിജീവിതത്തിൽ വലിയൊരു ശൂന്യതയിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു. രണ്ട് കൊച്ചുകുട്ടികളുടെ സംരക്ഷണച്ചുമതലയുമായി ഒറ്റപ്പെട്ടുപോയെങ്കിലും, പ്രതിസന്ധികളോട് പൊരുതാനുള്ള അവരുടെ ഉൾക്കരുത്ത് കൂടുതൽ ശക്തമാവുകയാണ് ചെയ്തത്. കുട്ടികളുടെ മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായി 1962-ൽ അവർ ലണ്ടനിലേക്ക് താമസം മാറി. ലണ്ടനിലെ ജീവിതം കടുത്ത വെല്ലുവിളികൾ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. അതിജീവനത്തിനായി ലണ്ടനിലെ ബ്രിട്ടീഷ് ടെലിവിഷൻ പരമ്പരകളിൽ ചെറിയ വേഷങ്ങൾ ചെയ്യാൻ അവർ തയ്യാറായി. ‘ഡോക്ടർ ഹൂ’, ‘ദി ജുവൽ ഇൻ ദി ക്രൗൺ’, ‘തന്തൂരി നൈറ്റ്സ്’ തുടങ്ങിയ പ്രശസ്തമായ ബ്രിട്ടീഷ് പരമ്പരകളിലൂടെ അവർ അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. ഏഷ്യൻ തിയേറ്റർ ആർട്സ് ലണ്ടനിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലും അവർ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. പ്രവാസജീവിതത്തിന്റെ നീണ്ട മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടുകൾക്ക് ശേഷമാണ് അവർ മാതൃരാജ്യത്തേക്ക് മടങ്ങിയെത്തുന്നത്.
തന്റെ എഴുപതുകളിലാണ് സോഹ്റ സെഗാൾ ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്രരംഗത്തേക്ക് ശക്തമായ ഒരു തിരിച്ചുവരവ് നടത്തുന്നത്. ഈ രണ്ടാം വരവിലാണ് അവർ പുതിയ തലമുറയിലെ സിനിമാപ്രേമികളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട ‘ദാദി’ (മുത്തശ്ശി) ആയി മാറിയത്. വാർദ്ധക്യം അവരുടെ ശരീരത്തെ ബാധിച്ചെങ്കിലും, അവരുടെ അഭിനയ പ്രാവീണ്യത്തിന് കൂടുതൽ തെളിച്ചം നൽകി. ഗോവിന്ദ് നിഹലാനിയുടെ ‘തമസ്’ എന്ന ദൂരദർശൻ പരമ്പരയിലെ വിഭജനകാലത്തെ അതിജീവിച്ച വൃദ്ധയുടെ വേഷം പ്രേക്ഷകരുടെ കണ്ണുനനയിക്കുന്നതായിരുന്നു. തുടർന്ന് ബോളിവുഡിലെ പ്രമുഖ സംവിധായകരുടെ പ്രിയപ്പെട്ട നടിയായി അവർ മാറി. ‘ദിൽ സേ’, ‘ഹം ദിൽ ദേ ചുകേ സനം’, ‘കഭീ ഖുഷി കഭീ ഗം’, ‘ചീനി കം’, ‘സാവരിയ’ തുടങ്ങിയ വലിയ ചിത്രങ്ങളിൽ അവർ പകർന്നാടിയ കഥാപാത്രങ്ങൾ എന്നും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നവയാണ്. പ്രത്യേകിച്ച്, ‘ചീനി കം’ എന്ന ചിത്രത്തിൽ അമിതാഭ് ബച്ചന്റെ അമ്മയായി അഭിനയിച്ചപ്പോൾ, തനതായ ഹാസ്യശൈലിയിലൂടെയും ഡയലോഗ് ഡെലിവറിയിലൂടെയും ബിഗ് ബിയെപ്പോലും പല രംഗങ്ങളിലും അവർ നിഷ്പ്രഭയാക്കി.
കലാസ്വാദകർക്ക് സോഹ്റ സെഗാൾ എന്നത് കേവലമൊരു നടി മാത്രമല്ലായിരുന്നു, മറിച്ച് പോസിറ്റിവിറ്റിയുടെയും ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെയും പര്യായമായിരുന്നു. തന്റെ ജീവിതത്തിലെ ദുരന്തങ്ങളെയും നഷ്ടങ്ങളെയും ഒരു പുഞ്ചിരിയോടെയും നർമ്മബോധത്തോടെയുമാണ് അവർ നേരിട്ടത്. മകൾ കിരൺ സെഗാളിനൊപ്പം ചേർന്നെഴുതിയ ആത്മകഥയിൽ തന്റെ ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ വീഴ്ചകളെയും തമാശയോടെയാണ് അവർ വരച്ചുകാട്ടുന്നത്. രാജ്യം അവരെ പത്മശ്രീ (1998), പത്മഭൂഷൺ (2002), പത്മവിഭൂഷൺ (2010) എന്നീ പരമോന്നത ബഹുമതികൾ നൽകി ആദരിക്കുകയുണ്ടായി. കൂടാതെ കേന്ദ്ര സംഗീത നാടക അക്കാദമിയുടെ പരമോന്നത ഫെലോഷിപ്പും അവർക്ക് ലഭിച്ചു. പുരസ്കാരങ്ങൾ വാങ്ങാൻ വേദിയിലെത്തുമ്പോഴൊക്കെ കാണികളെയും അധികൃതരെയും തന്റെ നർമ്മം കലർന്ന സംഭാഷണങ്ങൾ കൊണ്ട് അവർ വിസ്മയിപ്പിച്ചു.
തന്റെ നൂറാം ജന്മദിനം ആഘോഷിച്ച വേളയിൽ മാധ്യമങ്ങൾ അതിന്റെ രഹസ്യം ചോദിച്ചപ്പോൾ, “ഞാൻ എപ്പോഴും എന്നെത്തന്നെ തിരക്കുകളിൽ വ്യാപൃതയാക്കുന്നു, ഒപ്പം നന്നായി ചിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, ഒപ്പം എന്റെ പ്രായത്തെ ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നില്ല” എന്നായിരുന്നു അവരുടെ മറുപടി. മരണത്തെപ്പോലും തികച്ചും ലളിതമായും തമാശയോടും കൂടിയാണ് അവർ വീക്ഷിച്ചത്. താൻ മരിച്ചാൽ കണ്ണീരൊഴുക്കരുതെന്നും, മറിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ യാത്രയാക്കണമെന്നും അവർ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു.
2014 ജൂലൈ 10-ന്, തന്റെ 102-ാം വയസ്സിൽ, ആ ചൈതന്യവത്തായ പ്രയാണം അവസാനിച്ചു. ശാരീരികമായി അവർ നമ്മെ വിട്ടുപിരിഞ്ഞെങ്കിലും, അവർ സമ്മാനിച്ച നിഷ്കളങ്കമായ ആ ചിരിയും, കലയോടുള്ള വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്ത സമർപ്പണവും, ജീവിതത്തെ അതിന്റെ പൂർണ്ണതയിൽ ആസ്വദിക്കാനുള്ള ആഹ്വാനവും ഇന്നും ഇന്ത്യൻ കലാമണ്ഡലത്തിൽ മാറ്റൊലി കൊള്ളുന്നു. ഒരു നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ചരിത്രം പേറിയ ആ മഹത്തായ ജീവിതത്തിന്റെ ഓർമ്മകൾക്ക് മുന്നിൽ പ്രണാമം.