ഇന്ത്യൻ സിനിമയുടെ ദൃശ്യഭാഷയെ മാറ്റിമറിച്ച ഇതിഹാസ സംവിധായകനാണ് മണിരത്നം. ഒരു വെള്ളക്കടലാസിൽ പ്രകാശവും നിഴലും കൊണ്ട് കവിതയെഴുതാൻ കഴിയുമെന്ന് ഇന്ത്യൻ സിനിമയെ പഠിപ്പിച്ച മാന്ത്രികൻ. കമേഴ്ഷ്യൽ സിനിമയുടെ ചേരുവകളെ കൈവിടാതെ തന്നെ സിനിമയെ എങ്ങനെ ഭംഗിയായ കലാരൂപമാക്കി മാറ്റാമെന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ ഓരോ ചിത്രങ്ങളിലൂടെയും തെളിയിച്ചു. മദ്രാസ് ടാക്കീസിന്റെ ബാനറിൽ അദ്ദേഹം തീർത്ത ദൃശ്യവിരുന്നുകൾ കേവലം വിനോദോപാധികൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും പ്രണയവും ആന്തരിക സംഘർഷങ്ങളും അടയാളപ്പെടുത്തിയ ചരിത്രരേഖകൾ കൂടിയായിരുന്നു. സിനിമയെ ഒരു സംവിധായകന്റെ കലയായി പൂർണ്ണമായും മാറ്റിയെഴുതിയ മണിരത്നം എന്ന ഗോപാലരത്നം സുബ്രഹ്മണ്യം ഇന്ന് എഴുപതുകളിലേക്ക് കടക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകൾക്കുള്ള പുതുമ ഒട്ടും ചോർന്നുപോയിട്ടില്ല. അതുല്യ കലാകാരന് സെല്ലുലോയ്ഡിന്റെ ഹൃദയം നിറഞ്ഞ ജന്മദിനാശംസകൾ.
ചെന്നൈയിലെ ഒരു സിനിമാ കുടുംബത്തിലാണ് ജനിച്ചതെങ്കിലും സിനിമയേക്കാൾ കൂടുതൽ ബിസിനസ്സ് പഠനത്തിലായിരുന്നു ചെറുപ്പത്തിൽ മണിരത്നത്തിന് താല്പര്യം. എം.ബി.എ ബിരുദം നേടി ഒരു കൺസൾട്ടന്റായി ജോലി നോക്കുന്നതിനിടയിലാണ് സിനിമയെന്ന മാധ്യമം അദ്ദേഹത്തെ ആഴത്തിൽ ആകർഷിക്കുന്നത്. ഒരു കടുത്ത സിനിമാ പ്രേമി എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് സിനിമയെ ഗൗരവമായി സമീപിക്കാൻ തുടങ്ങിയതോടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ജോലി രാജിവെച്ചു. യാതൊരുവിധ മുൻപരിചയവുമില്ലാതെ, ആരുടെയും കീഴിൽ അസിസ്റ്റന്റായി നിൽക്കാതെയാണ് അദ്ദേഹം തന്റെ ആദ്യ ചിത്രം സംവിധാനം ചെയ്യുന്നത്. 1983-ൽ കന്നഡയിൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘പല്ലവി അനു പല്ലവി’ എന്ന ചിത്രത്തിലൂടെയായിരുന്നു ആ തുടക്കം. അനിൽ കപൂർ നായകനായ ഈ ചിത്രം ബോക്സ് ഓഫീസിൽ വലിയ ചലനമുണ്ടാക്കിയില്ലെങ്കിലും മണിരത്നം എന്ന പുതുമുഖ സംവിധായകന്റെ വ്യത്യസ്തമായ മേക്കിംഗ് ശൈലി ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടു.
തുടർന്ന് തമിഴിൽ ചെയ്ത ‘ഉണരൂ’, ‘പകൽ നിലവ്’, ‘ഇദയ കോവിൽ’ എന്നീ ചിത്രങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ സാന്നിധ്യം ഉറപ്പിച്ചു. എന്നാൽ തമിഴ് സിനിമയുടെ ചരിത്രത്തെ മണിരത്നത്തിന് മുൻപും പിൻപും എന്ന് തിരുത്തിക്കുറിച്ചത് 1986-ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘മൗനരാഗം’ എന്ന ചിത്രമായിരുന്നു. വിവാഹാനന്തരമുള്ള പ്രണയവും ദാമ്പത്യത്തിലെ സങ്കീർണ്ണതകളും ഇത്രയേറെ മനോഹരമായി ദൃശ്യവൽക്കരിച്ച മറ്റൊരു ചിത്രം അതുവരെ തമിഴിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. കാർത്തിക്കിന്റെയും രേവതിയുടെയും മോഹന്റെയും തകർപ്പൻ പ്രകടനവും ഇളയരാജയുടെ മാന്ത്രിക സംഗീതവും പി.സി. ശ്രീറാമിന്റെ ക്യാമറക്കണ്ണുകളും ചേർന്നപ്പോൾ മൗനരാഗം ഒരു ക്ലാസിക് ആയി മാറി. നഗരകേന്ദ്രീകൃതമായ മധ്യവർഗ്ഗ ജീവിതങ്ങളെ ഇത്രയേറെ സൂക്ഷ്മതയോടെ സമീപിച്ച മറ്റൊരു സംവിധായകൻ തമിഴകത്ത് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
മൗനരാഗത്തിന്റെ വിജയത്തിന് തൊട്ടുപിന്നാലെയാണ് ഇന്ത്യൻ സിനിമയുടെ തന്നെ ദിശ മാറ്റിയ ‘നായകൻ’ പിറക്കുന്നത്. മുംബൈ അധോലോക നായകനായിരുന്ന വരദരാജ മുതലിയാരുടെ ജീവിതത്തെ ആസ്പദമാക്കി കമൽഹാസനെ നായകനാക്കി ഒരുക്കിയ ഈ ചിത്രം ടൈം മാഗസിൻ തിരഞ്ഞെടുത്ത എക്കാലത്തെയും മികച്ച നൂറ് ലോക സിനിമകളുടെ പട്ടികയിൽ ഇടംപിടിച്ചു. വേലുനായ്ക്കർ എന്ന കഥാപാത്രമായി കമൽഹാസൻ ജീവിച്ചു തീർത്തപ്പോൾ, ഇന്ത്യൻ സിനിമയിലെ ഏറ്റവും മികച്ച ഗാങ്സ്റ്റർ സിനിമയായി നായകൻ വാഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ചിത്രത്തിലെ നിഴലും വെളിച്ചവും ഇടകലർന്ന ദൃശ്യങ്ങളും, മുംബൈയിലെ ചേരികളുടെ യഥാർത്ഥ്യത്തോട് നീതി പുലർത്തുന്ന സെറ്റുകളും മണിരത്നത്തിന്റെ ദൃശ്യബോധത്തിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണങ്ങളായിരുന്നു. ‘നിനക്ക് നന്മ ചെയ്യണമെങ്കിൽ ആരെയും കൊല്ലാൻ മടിക്കരുത്, അത് തെറ്റല്ല’ എന്ന വേലുനായ്ക്കറുടെ ഡയലോഗ് ഇന്നും പ്രേക്ഷകമനസ്സുകളിൽ മുഴങ്ങിക്കേൾക്കുന്നുണ്ട്.
മണിരത്നം സിനിമകളുടെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷത എന്നത് അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പശ്ചാത്തലമാണ്. കേവലമൊരു പ്രണയകഥ പറയുന്നതിനപ്പുറം സമകാലിക ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തെയും തീവ്രവാദത്തെയും വർഗ്ഗീയതയെയും അദ്ദേഹം തന്റെ സിനിമകളിൽ ശക്തമായി അഭിമുഖീകരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിഖ്യാതമായ ‘തീവ്രവാദ ത്രയങ്ങൾ’ (Terrorism Trilogy) എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന റോജ, ബോംബെ, ദിൽ സേ എന്നിവ ഇതിന് അടിവരയിടുന്നു. കശ്മീരിലെ തീവ്രവാദത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഒരു പ്രണയകഥ പറഞ്ഞ ‘റോജ’ ദേശീയതലത്തിൽ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. ഈ ചിത്രത്തിലൂടെയാണ് എ.ആർ. റഹ്മാൻ എന്ന സംഗീത പ്രതിഭയെ മണിരത്നം ലോകത്തിന് പരിചയപ്പെടുത്തുന്നത്. തുടർന്ന് വന്ന ‘ബോംബെ’ ബാബറി മസ്ജിദ് തകർച്ചയെത്തുടർന്ന് മുംബൈയിലുണ്ടായ വർഗ്ഗീയ കലാപത്തിന്റെ നേർക്കാഴ്ചയായിരുന്നു. ഒരു ഹിന്ദു യുവാവും മുസ്ലിം യുവതിയും തമ്മിലുള്ള പ്രണയവും തുടർന്നുണ്ടാകുന്ന ദാരുണമായ സംഭവങ്ങളും സിനിമയിലൂടെ അദ്ദേഹം ഭയമില്ലാതെ തുറന്നുകാട്ടി. വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ തീവ്രവാദ ഗ്രൂപ്പുകളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഷാരൂഖ് ഖാനെ നായകനാക്കി ഒരുക്കിയ ‘ദിൽ സേ’ പരാജയപ്പെട്ടെങ്കിലും പിൽക്കാലത്ത് അതൊരു കൾട്ട് ക്ലാസിക് ആയി മാറി.
രാഷ്ട്രീയത്തിനൊപ്പം തന്നെ വ്യക്തിബന്ധങ്ങളുടെയും സൗഹൃദത്തിന്റെയും ആഴം വ്യക്തമാക്കുന്ന ചിത്രങ്ങളും അദ്ദേഹം ഒരുക്കി. രജനീകാന്തും മമ്മൂട്ടിയും ഒന്നിച്ച ‘ദളപതി’ സൗഹൃദത്തിന്റെ പുതിയൊരു തലമാണ് കാണിച്ചുതന്നത്. മഹാഭാരതത്തിലെ കർണ്ണന്റെയും ദുര്യോധനന്റെയും കഥയെ ആധുനിക പശ്ചാത്തലത്തിലേക്ക് മാറ്റിവെച്ചപ്പോൾ അത് തമിഴ് സിനിമയിലെ എക്കാലത്തെയും വലിയ വിജയങ്ങളിലൊന്നായി മാറി. ഇളയരാജയുടെ സംഗീതവും സന്തോഷ് ശിവന്റെ ഛായാഗ്രഹണവും ചിത്രത്തിന് ദൃശ്യഭംഗി കൂട്ടി. പിന്നീട് തമിഴ്നാട് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ എം.ജി.ആറിന്റെയും കരുണാനിധിയുടെയും ജയലളിതയുടെയും ജീവിതത്തെ ആസ്പദമാക്കി ഒരുക്കിയ ‘ഇരുവർ’ മണിരത്നത്തിന്റെ മാസ്റ്റർപീസ് ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മോഹൻലാലും പ്രകാശ് രാജും ഐശ്വര്യാ റായിയും തങ്ങളുടെ കരിയറിലെ ഏറ്റവും മികച്ച പ്രകടനമാണ് ഈ ചിത്രത്തിൽ കാഴ്ചവെച്ചത്. തീയേറ്ററുകളിൽ വലിയ വിജയം നേടിയില്ലെങ്കിലും പിൽക്കാലത്ത് സിനിമാ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഒരു പാഠപുസ്തകമായി ഇരുവർ മാറി.
മണിരത്നം എന്ന സംവിധായകനെ മറ്റ് സംവിധായകരിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു നിർത്തുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാങ്കേതിക തികവാണ്. ഇന്ത്യൻ സിനിമയിലെ ഏറ്റവും മികച്ച സാങ്കേതിക വിദഗ്ധരുമായാണ് അദ്ദേഹം എപ്പോഴും സഹകരിച്ചിട്ടുള്ളത്. പി.സി. ശ്രീറാം, സന്തോഷ് ശിവൻ, രാജീവ് മേനോൻ, രവി കെ. ചന്ദ്രൻ എന്നിവരുടെ ക്യാമറകൾ മണിരത്നത്തിന്റെ സിനിമകളിൽ കവിതകൾ രചിച്ചു. പ്രകൃതിദത്തമായ വെളിച്ചം ഉപയോഗിക്കുന്നതിലും, കണ്ണാടികളുടെ പ്രതിബിംബങ്ങളിലൂടെ കഥ പറയുന്നതിലും, മഴയെയും ഇരുട്ടിനെയും കഥാപാത്രങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നതിലും മണിരത്നത്തിനുള്ള വൈഭവം സമാനതകളില്ലാത്തതാണ്. ഗാനരംഗങ്ങളുടെ ചിത്രീകരണത്തിൽ അദ്ദേഹം കൊണ്ടുവന്ന വിപ്ലവം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. വെറുമൊരു നൃത്തച്ചുവടുകൾ എന്നതിനപ്പുറം കഥയുടെ തുടർച്ചയായിട്ടാണ് അദ്ദേഹം ഗാനങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ചത്.
അതുപോലെതന്നെ സംഗീത സംവിധായകരുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൂട്ടുകെട്ടും ചരിത്രമാണ്. കരിയറിന്റെ ആദ്യ പകുതിയിൽ ഇളയരാജയോടൊപ്പം ചേർന്ന് അദ്ദേഹം സൃഷ്ടിച്ച ഗാനങ്ങൾ ഇന്നും മലയാളികളുടെയും തമിഴകത്തിന്റെയും ചുണ്ടുകളിലുണ്ട്. പിന്നീട് എ.ആർ. റഹ്മാൻ എന്ന പ്രതിഭയുമായി ചേർന്നപ്പോൾ പിറന്നത് ഇന്ത്യൻ സംഗീത ലോകത്തെ വിപ്ലവമായിരുന്നു. റോജ മുതൽ പൊന്നിയിൻ സെൽവൻ വരെ നീളുന്ന ആ കൂട്ടുകെട്ട് മുപ്പത് വർഷത്തിലേറെയായി തകരാതെ തുടരുന്നു. റഹ്മാന്റെ സംഗീതത്തിന് ദൃശ്യഭാഷയൊരുക്കാൻ മണിരത്നത്തോളം പോന്ന മറ്റൊരു സംവിധായകൻ ഇല്ലെന്ന് തന്നെ പറയാം.
സ്ത്രീ കഥാപാത്രങ്ങൾക്ക് മണിരത്നം നൽകുന്ന പ്രാധാന്യവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകളിലെ നായികമാർ വെറും ഗ്ലാമർ പാവകളല്ല, മറിച്ച് ശക്തമായ നിലപാടുകളുള്ള, സ്വന്തം വ്യക്തിത്വമുള്ള സ്ത്രീകളാണ്. മൗനരാഗത്തിലെ ദിവ്യയും, റോജയിലെ റോജയും, ബോംബെയിലെ ശൈല ബാനുവും, അലൈപായുതേയിലെ ശക്തിയും, കൺകണ്ടേൻ കൺകണ്ടേനിലെ വിക്രമിന്റെ കഥാപാത്രത്തിന്റെ ഭാര്യയുമെല്ലാം ഇതിന് ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. പ്രണയത്തെ ഇത്രയേറെ ആർദ്രമായും അതേസമയം യാഥാർത്ഥ്യബോധത്തോടെയും സമീപിച്ച മറ്റൊരു സംവിധായകനില്ല. ‘അലൈപായുതേ’ എന്ന ചിത്രം പുതിയ തലമുറയുടെ പ്രണയ സങ്കല്പങ്ങളെപ്പോലും സ്വാധീനിച്ച ഒന്നാണ്. മാധവനും ശാലിനിയും തകർത്തഭിനയിച്ച ഈ ചിത്രം ഇന്നും പ്രണയിതാക്കളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട സിനിമയാണ്.
പുതിയ തലമുറയ്ക്കൊപ്പം സഞ്ചരിക്കാൻ മണിരത്നം എപ്പോഴും ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്നു. യൂത്ത് ഓറിയന്റഡ് ആയ സിനിമകൾ ചെയ്യുമ്പോഴും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മേക്കിംഗിൽ ഒരു പ്രത്യേക ഊർജ്ജം കാണാൻ സാധിക്കും. ‘ആയുധ എഴുത്ത്’, ‘ഓ കാതൽ കൺമണി’ തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങൾ ഇതിന് തെളിവാണ്. സമകാലിക യുവാക്കളുടെ ചിന്താഗതികളെയും അവരുടെ ജീവിതരീതികളെയും അത്രമേൽ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചാണ് അദ്ദേഹം ഈ ചിത്രങ്ങൾ ഒരുക്കിയത്. പരീക്ഷണങ്ങൾ നടത്താൻ അദ്ദേഹം ഒരിക്കലും മടിച്ചതുമില്ല. ഒരേ സമയം തമിഴിലും ഹിന്ദിയിലുമായി ‘രാവണൻ’ എന്ന ചിത്രം ഒരുക്കിയതും, കരിയറിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിൽ പരാജയങ്ങൾ നേരിട്ടപ്പോഴും തന്റെ തനതായ ശൈലി കൈവിടാതെ മുന്നോട്ട് പോയതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ തെളിവാണ്.
തന്റെ എക്കാലത്തെയും വലിയ സ്വപ്നമായിരുന്ന കൽക്കി കൃഷ്ണമൂർത്തിയുടെ ചരിത്ര നോവലായ ‘പൊന്നിയിൻ സെൽവൻ’ ചലച്ചിത്രമാക്കിക്കൊണ്ടാണ് മണിരത്നം സമീപകാലത്ത് വീണ്ടും ഇന്ത്യൻ സിനിമയെ ഞെട്ടിച്ചത്. ദശകങ്ങളായി തമിഴ് സിനിമയിലെ പ്രമുഖർ ശ്രമിച്ചിട്ടും നടക്കാതിരുന്ന ആ ബൃഹദ് സംരംഭം രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി അദ്ദേഹം വിജയകരമായി സ്ക്രീനിലെത്തിച്ചു. ചോള സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കഥ പറഞ്ഞ ഈ ചിത്രം തമിഴ് സിനിമയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമ്പത്തിക വിജയങ്ങളിലൊന്നായി മാറി. വിക്രം, ഐശ്വര്യാ റായ്, കാർത്തി, ജയം രവി, തൃഷ തുടങ്ങിയ വൻ താരനിരയെ അണിനിരത്തിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം തീർത്ത ഈ ദൃശ്യവിസ്മയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രായത്തെ തോൽപ്പിക്കുന്ന ഊർജ്ജത്തിന്റെ സാക്ഷ്യപത്രമാണ്.
പത്മശ്രീ, നിരവധി ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരങ്ങൾ, അന്താരാഷ്ട്ര ഫിലിം ഫെസ്റ്റിവലുകളിലെ ആദരവുകൾ തുടങ്ങി നിരവധി ബഹുമതികൾ അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇവയേക്കാളെല്ലാം മുകളിലാണ് ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ദശലക്ഷക്കണക്കിന് സിനിമാ പ്രേമികളുടെ മനസ്സിൽ അദ്ദേഹം നേടിയ സ്ഥാനം. സിനിമയെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഏതൊരാൾക്കും മണിരത്നം ഒരു ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടാണ്. ഷോട്ട് ഡിവിഷൻ എങ്ങനെയെന്നോ, ലൈറ്റിംഗ് എങ്ങനെയെന്നോ, വിഷ്വൽ സ്റ്റോറിടെല്ലിംഗ് എങ്ങനെയെന്നോ പഠിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഏതൊരു പുതുമുഖ സംവിധായകനും ആദ്യം അഭയം പ്രാപിക്കുന്നത് മണിരത്നത്തിന്റെ ചിത്രങ്ങളിലാണ്.
മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സിനിമാ സങ്കല്പങ്ങൾക്കൊപ്പം തന്റെ ക്രാഫ്റ്റിനെ നവീകരിക്കാൻ മണിരത്നത്തിന് കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. കഥ പറച്ചിലിലെ മിതത്വവും, സംഭാഷണങ്ങളിലെ കുറവും, ദൃശ്യങ്ങളിലെ ആഴവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിനിമകളെ എക്കാലത്തും പ്രസക്തമാക്കുന്നു. സിനിമ എന്ന മാധ്യമത്തിന് അതിരുകളില്ലെന്ന് തെളിയിച്ച, പ്രാദേശിക സിനിമയെ ആഗോളതലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തിയ ആ ചലച്ചിത്ര പ്രതിഭയ്ക്ക് ഇന്ന് ജന്മദിനം ആഘോഷിക്കുമ്പോൾ, ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സിനിമാ പ്രേമികൾ അദ്ദേഹത്തിന് ആയുരാരോഗ്യ സൗഖ്യങ്ങൾ നേരുകയാണ്. ഇനിയും നിരവധി ദൃശ്യവിസ്മയങ്ങൾ ആ ക്യാമറക്കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് പിറക്കട്ടെ എന്ന് നമുക്ക് ആശംസിക്കാം. പ്രിയപ്പെട്ട മണിരത്നത്തിന് ജന്മദിനാശംസകൾ.