മലയാളികളുടെ സിനിമാസ്വാദന ശീലങ്ങളെ കടലോളം വിശാലമാക്കിയ ഒരു ദൃശ്യകാവ്യത്തിന് ഇന്ന് അറുപത്തിയൊന്ന് വയസ്സ് പൂർത്തിയാകുന്നു. അറുപത്തിയൊന്ന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ 1965 ഓഗസ്റ്റ് പത്തൊൻപതിന്, ഒരു ഓണക്കാലത്താണ് മലയാളത്തിന്റെ സ്വന്തം ചെമ്മീൻ തിയേറ്ററുകളിലേക്ക് എത്തിയത്. വെറുമൊരു പ്രണയകഥയ്ക്കപ്പുറം ഒരു ദേശത്തിന്റെ, ഒരു ജനതയുടെ, അതിലേറെ കടലിന്റെയും കടലമ്മയുടെയും കഥ പറഞ്ഞ ആ ചിത്രം കാലങ്ങൾ എത്ര കഴിഞ്ഞാലും മങ്ങാത്ത ഒരു ഓർമ്മയായി ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. ഒരു സാധാരണ സിനിമയെക്കാൾ ഉപരിയായി, ഓരോ മലയാളിയുടെയും ഹൃദയത്തിൽ അലയടിക്കുന്ന കടൽത്തിരമാലകളുടെ താളവും കറുത്തമ്മയുടെ കണ്ണുനീരുമാണ് ചെമ്മീൻ. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള അഭേദ്യമായ ബന്ധത്തെ ഇത്രമേൽ തീവ്രമായി ആവിഷ്കരിച്ച മറ്റൊരു ചിത്രം മലയാളത്തിൽ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടോ എന്നത് സംശയമാണ്. കടപ്പുറത്തെ ജീവിതവും അവിടുത്തെ വിശ്വാസങ്ങളും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും പശ്ചാത്തലമാക്കി മഹാകവി തകഴി ശിവശങ്കരപ്പിള്ള രചിച്ച നോവലിന് എസ്. എൽ. പുരം സദാനന്ദൻ തിരക്കഥയൊരുക്കിയപ്പോൾ, അത് ദൃശ്യവൽക്കരിക്കാനുള്ള വലിയ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുത്തത് സംവിധായകൻ രാമു കാര്യാട്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാമാന്യമായ ദൃശ്യബോധവും പ്രതിഭയുമാണ് ചെമ്മീനെ എക്കാലത്തെയും മികച്ച ക്ലാസിക് ആക്കി മാറ്റിയത്.
സാഹിത്യവും സിനിമയും തമ്മിലുള്ള അതിർവരമ്പുകൾ മായ്ച്ചുകളഞ്ഞ ഒരു അത്ഭുതമായിരുന്നു ഈ ചിത്രത്തിന്റെ പിറവി. പുറക്കാട് കടപ്പുറത്തെ മത്സ്യതൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം, അവരുടെ ആചാരങ്ങൾ, കടലിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയങ്ങൾ, പ്രതീക്ഷകൾ എന്നിവയെല്ലാം തകഴി തന്റെ നോവലിൽ വരച്ചുകാട്ടിയപ്പോൾ, രാമു കാര്യാട്ട് അത് സ്ക്രീനിലേക്ക് പകർത്തിയത് അതിനേക്കാൾ വലിയൊരു ക്യാൻവാസിലാണ്. ഈസ്റ്റ്മാൻ കളറിൽ പുറത്തിറങ്ങിയ സിനിമ, അന്നത്തെ മലയാളികൾക്ക് തീർത്തും പുതിയൊരു അനുഭവമായിരുന്നു. കോഴിക്കോട് കോറണേഷൻ തിയേറ്ററിൽ റിലീസ് ചെയ്ത ചിത്രം തുടർച്ചയായി നൂറ്റി അറുപത്തിയഞ്ച് ദിവസമാണ് നിറഞ്ഞ സദസ്സിൽ പ്രദർശിപ്പിച്ചത്. സിനിമ കണ്ടിറങ്ങിയവർ ആ ദൃശ്യങ്ങളും സംഗീതവും മനസ്സിൽ പേറി വീണ്ടും വീണ്ടും തിയേറ്ററുകളിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തി. സിനിമയെന്നത് കേവലം വിനോദോപാധി മാത്രമല്ല, അതൊരു വൈകാരിക അനുഭവം കൂടിയാണെന്ന് മലയാളിയെ പഠിപ്പിച്ചത് ഈ ചിത്രമാണ്. കടപ്പുറത്തെ മണൽപ്പരപ്പിലും, ആർത്തിരമ്പുന്ന തിരമാലകളിലും, നനഞ്ഞ കാറ്റിലും പ്രേക്ഷകർ തങ്ങളെത്തന്നെ മറന്നു.
സിനിമയുടെ നിർമ്മാണ വഴികൾ അത്ര എളുപ്പമുള്ളതായിരുന്നില്ല. ആദ്യം നിർമ്മാണച്ചുമതല ഏറ്റെടുത്ത വൈദ്യനാഥ അയ്യർ സാമ്പത്തിക ബുദ്ധിമുട്ടുകളെ തുടർന്ന് പകുതിവഴിയിൽ പിന്മാറിയത് സിനിമയുടെ ഭാവിയെത്തന്നെ അനിശ്ചിതത്വത്തിലാക്കിയിരുന്നു. എന്നാൽ അവിടെയാണ് കൺമണി ബാബു എന്ന ബാബു സേഠിന്റെ കടന്നുവരവ്. മട്ടാഞ്ചേരിക്കാരനായ ആ പതിനെട്ടുകാരന്റെ അസാമാന്യമായ ധൈര്യവും സിനിമയോടുള്ള അഭിനിവേശവുമാണ് ചെമ്മീൻ എന്ന സ്വപ്നത്തിന് വീണ്ടും ചിറകുമുളപ്പിച്ചത്. ഒരുപക്ഷേ, ആ കൗമാരക്കാരന്റെ നിശ്ചയദാർഢ്യം ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ മലയാളത്തിന് ഇങ്ങനെയൊരു ക്ലാസിക് നഷ്ടപ്പെടുമായിരുന്നു. 1964 ഒക്ടോബർ പതിനാറിന് ആലപ്പുഴ കടൽപ്പാലത്തിൽ വെച്ചാണ് സിനിമയുടെ ആദ്യ ഷോട്ട് ക്യാമറയിൽ പകർത്തിയത്. പിന്നീട് തൃശൂർ ജില്ലയിലെ നാട്ടിക ഉൾപ്പെടെ പലയിടങ്ങളിലായി ചിത്രീകരണം പൂർത്തിയാക്കി. അക്കാലത്തെ പരിമിതമായ സാങ്കേതിക സൗകര്യങ്ങൾ വെച്ചുകൊണ്ട് മാർക്കസ് ബാർട്ട്ലി എന്ന ഛായാഗ്രഹകൻ ക്യാമറയിലൂടെ തീർത്ത ഇന്ദ്രജാലം എടുത്തു പറയേണ്ടതാണ്. കടലിന്റെ രൗദ്രതയും ശാന്തതയും, സൂര്യാസ്തമയങ്ങളുടെ ശോഭയും, കടപ്പുറത്തെ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതാവസ്ഥകളും അത്രമേൽ തന്മയത്വത്തോടെയാണ് അദ്ദേഹം പകർത്തിയത്.
ചെമ്മീനെക്കുറിച്ച് പറയുമ്പോൾ ഒരിക്കലും മാറ്റിനിർത്താനാവാത്ത ഒന്നാണ് അതിലെ ഗാനങ്ങൾ. സലിൽ ചൗധരിയെന്ന അതുല്യ സംഗീത സംവിധായകന്റെ ഈണങ്ങൾക്ക് വയലാർ രാമവർമ്മ നൽകിയ വരികൾ മലയാളികളുടെ ചുണ്ടുകളിൽ ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു. പെണ്ണാളേ പെണ്ണാളേ, മാനസമൈനെ വരൂ, കടലിനക്കരെ പോണോരെ, പുത്തൻ വലക്കാരേ എന്നീ ഗാനങ്ങൾ കേൾക്കുമ്പോൾ ഇന്നും ഏതൊരു മലയാളിയുടെയും ഉള്ളിൽ ഒരു കടൽത്തിരമാല വന്ന് തലോടുന്നതുപോലെ തോന്നും. മന്നാഡെ, യേശുദാസ്, പി. ലീല തുടങ്ങിയ മഹാരഥന്മാരായ ഗായകരുടെ ശബ്ദമാധുരി ആ ഗാനങ്ങൾക്ക് അനശ്വരത പകർന്നു. യേശുദാസിന്റെയും മന്നാഡെയുടെയും ശബ്ദങ്ങൾ കഥാപാത്രങ്ങളുടെ വികാരങ്ങളെ പ്രേക്ഷകരുടെ ഹൃദയങ്ങളിലേക്ക് നേരിട്ട് എത്തിക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. സംഗീതം ഒരു സിനിമയുടെ ആത്മാവായി മാറുന്നത് എങ്ങനെയാണെന്ന് ചെമ്മീൻ കാട്ടിത്തന്നു.
അഭിനേതാക്കളുടെ പ്രകടനം ഈ സിനിമയുടെ മറ്റൊരു കരുത്താണ്. സത്യൻ അവതരിപ്പിച്ച പരീക്കുട്ടി, മധുവിന്റെ പളനി, ഷീലയുടെ കറുത്തമ്മ എന്നിവർ മലയാള സിനിമയിലെ എക്കാലത്തെയും മികച്ച കഥാപാത്ര സൃഷ്ടികളാണ്. പ്രണയവും ത്യാഗവും വിരഹവും ഈ മൂന്ന് കഥാപാത്രങ്ങളിലൂടെ അതിന്റെ പൂർണ്ണതയിലെത്തി. തന്റെ പ്രണയത്തിനായി എല്ലാം ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറാകുന്ന പരീക്കുട്ടിയും, വിശ്വാസങ്ങൾക്കും പ്രണയത്തിനും ഇടയിൽ ഞെരിഞ്ഞമരുന്ന കറുത്തമ്മയും, അചഞ്ചലമായ സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രതീകമായ പളനിയും പ്രേക്ഷകരുടെ കണ്ണ് നനയിപ്പിച്ചു. കൊട്ടാരക്കര ശ്രീധരൻ നായർ അവതരിപ്പിച്ച ചെമ്പൻകുഞ്ഞ് എന്ന കഥാപാത്രം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിനയജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും മികച്ച ഒന്നായി വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു. സമ്പത്തിനോടുള്ള ആർത്തി ഒരു മനുഷ്യനെ എങ്ങനെ തകർച്ചയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്ന് ചെമ്പൻകുഞ്ഞ് കാട്ടിത്തന്നു. എസ്. പി. പിള്ള, അടൂർ ഭവാനി, ഫിലോമിന തുടങ്ങി നിരവധി മികച്ച അഭിനേതാക്കൾ തങ്ങളുടെ വേഷങ്ങൾ അങ്ങേയറ്റം സ്വാഭാവികതയോടെ അവതരിപ്പിച്ചു.
മലയാള സിനിമയ്ക്ക് ആദ്യമായി ദേശീയ തലത്തിൽ ഏറ്റവും വലിയ അംഗീകാരം നേടിക്കൊടുത്തത് ചെമ്മീനാണ്. 1965-ലെ ദേശീയ ചലച്ചിത്ര അവാർഡിൽ മികച്ച ഫീച്ചർ ഫിലിമിനുള്ള രാഷ്ട്രപതിയുടെ സ്വർണ്ണക്കമലം ഈ ചിത്രം സ്വന്തമാക്കി. ദക്ഷിണേന്ത്യൻ സിനിമയ്ക്ക് ആദ്യമായി ലഭിച്ച ഈ അംഗീകാരം മലയാളികളുടെ മുഴുവൻ അഭിമാനമായി മാറി. ഭാഷാ അതിർവരമ്പുകൾ ഭേദിച്ച് ഈ ചിത്രം ലോകമെമ്പാടും സഞ്ചരിച്ചു. ഇംഗ്ലീഷ്, റഷ്യൻ, ജർമ്മൻ, അറബിക്, ഇറ്റാലിയൻ, ഫ്രഞ്ച്, ജാപ്പനീസ് തുടങ്ങിയ അനവധി ഭാഷകളിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ട ചെമ്മീൻ, കടലിന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റെയും ഭാഷയ്ക്ക് അതിരുകളില്ലെന്ന് തെളിയിച്ചു. ആഗോള തലത്തിൽ തന്നെ സിനിമയുടെ സംഗീതവും ദൃശ്യഭംഗിയും ഏറെ പ്രശംസ പിടിച്ചുപറ്റി.
എന്നാൽ, പ്രശംസകൾക്കൊപ്പം വിമർശനങ്ങളും ഈ ചിത്രത്തെ തേടിയെത്തിയിട്ടുണ്ട്. അര നൂറ്റാണ്ട് പിന്നിട്ട വേളയിൽ, 2017-ൽ സർക്കാർ ചെമ്മീന്റെ അൻപതാം വാർഷികം ആഘോഷിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചപ്പോൾ വലിയ രീതിയിലുള്ള എതിർപ്പുകൾ ഉയർന്നിരുന്നു. ധീവരസഭയായിരുന്നു അന്ന് ശക്തമായ പ്രതിഷേധവുമായി രംഗത്തെത്തിയത്. തകഴിയുടെ നോവലും അതിനെ ആസ്പദമാക്കിയുള്ള സിനിമയും മത്സ്യതൊഴിലാളികളെയും അവരുടെ ജീവിതത്തെയും അപമാനിക്കുന്ന രീതിയിലാണെന്നായിരുന്നു അവരുടെ പ്രധാന ആരോപണം. കടലിന്റെ മക്കളുടെ ജീവിതത്തെ തെറ്റായി ചിത്രീകരിച്ചു എന്ന ഈ വിമർശനം ചെമ്മീന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഇന്നും ഒരു മായാത്ത കുറിപ്പായി അവശേഷിക്കുന്നു. കലയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങളുടെ ഒരു ഉദാഹരണം കൂടിയായി ഈ വിവാദങ്ങളെ കാണാം.
ഇന്ന് മലയാള സിനിമ ലോകത്തിന്റെ നെറുകയിൽ എത്തി നിൽക്കുമ്പോഴും, സാങ്കേതികമായി ഏറെ മുന്നോട്ട് പോയിരിക്കുമ്പോഴും, ചെമ്മീൻ എന്ന സിനിമയുടെ പ്രസക്തി ഒട്ടും കുറയുന്നില്ല. കഥപറച്ചിലിന്റെയും ദൃശ്യവിന്യാസത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന പാഠങ്ങൾ ഈ ചിത്രത്തിൽ നിന്നും ഇന്നും പഠിക്കാനുണ്ട്. കടലും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള അഭേദ്യമായ ബന്ധം, അതിജീവനത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം, സമൂഹത്തിന്റെ അലിഖിത നിയമങ്ങൾ, സ്നേഹം, വിരഹം, മരണത്തിന്റെ അനിവാര്യത എന്നിവയെല്ലാം കൂട്ടിയിണക്കിയ ഈ ചിത്രം പുതിയ തലമുറകൾക്കും ഒരു വിസ്മയമായി തുടരുന്നു. അറുപത്തിയൊന്ന് വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് കടൽത്തീരത്ത് നിന്ന് തുടങ്ങിയ ഈ ദൃശ്യകാവ്യം കേവലം ഒരു സിനിമയല്ല, അതൊരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ, ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ ചരിത്ര രേഖയാണ്. കാലം എത്ര കഴിഞ്ഞാലും പളനിയുടെയും കറുത്തമ്മയുടെയും പരീക്കുട്ടിയുടെയും കഥകൾ പുതിയ തലമുറകളിലേക്ക് കൈമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടുകൊണ്ടേയിരിക്കും. കടലിന്റെ അനന്തത പോലെ, തിരമാലകളുടെ അവിശ്രാന്തമായ താളം പോലെ ചെമ്മീൻ മലയാളികളുടെ മനസ്സിൽ എക്കാലവും തുടിക്കുക തന്നെ ചെയ്യും.