കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹികാവഹവും സ്ത്രീജീവിതങ്ങളുടെ നിശ്ശബ്ദ വേദനകളും മലയാള സിനിമയിൽ പലതവണ പ്രമേയമായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ‘പാഠം ഒന്ന്: ഒരു വിലാപം’ എന്ന സിനിമ അവയിൽ നിന്നെല്ലാം വേറിട്ടുനിൽക്കുന്നത് അതിൻ്റെ ആഴമേറിയ രാഷ്ട്രീയം കൊണ്ടും വൈകാരികമായ വീര്യം കൊണ്ടുമാണ്. ടി വി ചന്ദ്രൻ സംവിധാനം ചെയ്ത് 2003-ൽ തിയേറ്ററുകളിലെത്തിയ ഈ ചിത്രം, റിലീസ് ചെയ്ത് ഇരുപത്തിമൂന്ന് വർഷങ്ങൾ പൂർത്തിയാകുമ്പോഴും മലയാള ചലച്ചിത്ര ചരിത്രത്തിലും സാമൂഹിക ചിന്തകളിലും ആഴത്തിലുള്ള ഒരു ചോദ്യചിഹ്നമായി അവശേഷിക്കുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിനുള്ള അവകാശത്തെയും ബാലവിവാഹമെന്ന അനീതിയെയും മുൻനിർത്തി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ ചിത്രം, അന്നത്തെ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുടെ പ്രതിഫലനം മാത്രമല്ലായിരുന്നു, മറിച്ച് വരുംതലമുറയ്ക്കുള്ള ഒരു മുന്നറിയിപ്പ് കൂടിയായിരുന്നു. മീര ജാസ്മിൻ എന്ന നടിയുടെ അഭിനയ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും തിളക്കമാർന്ന ഏടുകളിലൊന്നായി മാറിയ ഈ ചിത്രം, ഭാരതീയ ചലച്ചിത്ര വേദിയിൽ തന്നെ മികച്ച നടിക്കുള്ള ദേശീയ പുരസ്കാരവും സംസ്ഥാന പുരസ്കാരവും ഉൾപ്പെടെ നിരവധിയായ അംഗീകാരങ്ങൾ അവർക്ക് നേടിക്കൊടുത്തു. ഷഹീന എന്ന കൊച്ചുപെൺകുട്ടിയുടെ കണ്ണീരും അവളുടെ നിശ്ശബ്ദമായ പോരാട്ടവും ഇന്നും പ്രേക്ഷകമനസ്സിൽ ഒരു വിലാപമായി മുഴങ്ങുന്നുണ്ട്.
മലബാറിലെ ഗ്രാമീണ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, തികച്ചും സാധാരണക്കാരിയായ ഷഹീന എന്ന സ്കൂൾ വിദ്യാർത്ഥിനിയുടെ ജീവിതത്തിലൂടെയാണ് കഥ വികസിക്കുന്നത്. പഠിക്കാൻ മിടുക്കിയായ, അറിവ് നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന, വലിയ സ്വപ്നങ്ങളുള്ള ഒരു കൊച്ചുപെൺകുട്ടി. എന്നാൽ, പാരമ്പര്യത്തിന്റെയും വർഗീയമായ അനാചാരങ്ങളുടെയും പേരിൽ അവളുടെ സ്വപ്നങ്ങൾ ക്രൂരമായി ചവിട്ടിമെതിക്കപ്പെടുകയാണ്. ചെറുപ്പകാലത്തുതന്നെ ഒരു മുതിർന്ന പുരുഷന്റെ ഭാര്യയായി മാറാൻ അവൾ നിർബന്ധിതയാകുന്നു. തനിക്ക് ചുറ്റും എന്താണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്ന് പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ പോലുമാകാത്ത പ്രായത്തിൽ, കളിച്ചുനടക്കേണ്ട പ്രായത്തിൽ, ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ ഭാരവും ദാമ്പത്യത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതകളും അവളുടെ തോൾക്കൂട്ടിലേക്ക് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിവാഹമെന്ന പ്രക്രിയയിലൂടെ അവളുടെ വ്യക്തിത്വവും പഠിക്കാനുള്ള അവകാശവും ഇല്ലാതാകുന്നു. പെൺകുട്ടികളുടെ പ്രാഥമിക അവകാശമായ വിദ്യാഭ്യാസം നിഷേധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, സമൂഹത്തിൽ അവരുടെ പങ്ക് വെറും ഉപഭോഗവസ്തുവായി ചുരുങ്ങുന്നു എന്ന കയ്പേറിയ സത്യമാണ് ചിത്രം വരച്ചുകാട്ടുന്നത്.
ഈ ചിത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കരുത്ത് മീര ജാസ്മിന്റെ അവിസ്മരണീയമായ പ്രകടനമാണ്. ഷഹീന എന്ന കഥാപാത്രമായി മീര ജീവിക്കുകയായിരുന്നു എന്ന് പറയുന്നതാവും കൂടുതൽ ശരി. ഒരു കൊച്ചുപെൺകുട്ടിയുടെ നിഷ്കളങ്കതയിൽ നിന്ന് ദാമ്പത്യ ജീവിതത്തിലെ പീഡനങ്ങൾ സഹിക്കേണ്ടിവരുന്ന പെൺകുട്ടിയുടെ ഭയത്തിലേക്കും, പിന്നീട് കടുത്ത നിരാശയിലേക്കും, ഒടുവിൽ അതിജീവനത്തിനായുള്ള നിശ്ശബ്ദമായ മാറ്റത്തിലേക്കുമുള്ള ഷഹീനയുടെ വളർച്ച മീര തന്റെ സൂക്ഷ്മമായ അഭിനയത്തിലൂടെ അതിമനോഹരമായി ആവിഷ്കരിച്ചു. വാക്കുകളിനേക്കാൾ മീരയുടെ കണ്ണുകളിലെ ഭയവും സങ്കടവും രോഷവുമാണ് പ്രേക്ഷകരോട് സംസാരിച്ചത്. ഒരു നടിയെന്ന നിലയിൽ മീര ജാസ്മിന്റെ കരിയറിലെ മാറ്റത്തിന്റെ നാഴികക്കല്ലായിരുന്നു ഈ വേഷം. അമിതാഭിനയത്തിന്റെയോ കൃത്രിമത്വത്തിന്റെയോ നിഴൽ വീഴാതെ, തികച്ചും സ്വാഭാവികമായി ഷഹീനയുടെ ഉള്ളിലെ പ്രക്ഷുബ്ധമായ വികാരങ്ങളെ അവർ സ്ക്രീനിലേക്ക് പകർത്തി. ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാര വേദിയിൽ മികച്ച നടിക്കുള്ള അവാർഡ് നേടുമ്പോൾ, അത് ഒരു വ്യക്തിക്കുള്ള അംഗീകാരം മാത്രമല്ലായിരുന്നു, മറിച്ച് ഷഹീനയെപ്പോലുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് പെൺകുട്ടികളുടെ നിശ്ശബ്ദ ശബ്ദത്തിനുള്ള അംഗീകാരം കൂടിയായിരുന്നു.
ചിത്രം റിലീസ് ചെയ്ത 2003-ൽ, മലബാറിലെയും കേരളത്തിലെ മറ്റു ചില പ്രദേശങ്ങളിലെയും പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ നിലനിന്നിരുന്ന ചില സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ തൊട്ടുകാണിക്കാൻ ചിത്രം ധൈര്യം കാണിച്ചു. ബാലവിവാഹവും, പെൺകുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസ നിഷേധവും, ചെറുപ്രായത്തിലുള്ള ഗർഭധാരണവും അതിലൂടെയുണ്ടാകുന്ന ശാരീരിക-മാനസിക ആഘാതങ്ങളും അന്ന് വിരലിലെണ്ണാവുന്ന ചലച്ചിത്രങ്ങളിൽ മാത്രമേ ഇത്രമേൽ ഗൗരവത്തോടെ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നുള്ളൂ. മതാചാരങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദങ്ങളുടെയും മറവിൽ പെൺകുട്ടികളുടെ ഭാവി കവർന്നെടുക്കുന്നതിനെതിരെ ശക്തമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്താവനയായിരുന്നു ‘പാഠം ഒന്ന്: ഒരു വിലാപം’. അക്കാലത്ത് വലിയ രീതിയിലുള്ള സാമൂഹിക സംവാദങ്ങൾക്കും ചില കോണുകളിൽ നിന്നുള്ള എതിർപ്പുകൾക്കും ഈ ചിത്രം വഴിവെച്ചു. എന്നാൽ, സമൂഹത്തിന്റെ കണ്ണുതുറപ്പിക്കാൻ ഇത്തരമൊരു നിലവിളി അത്യന്താപേക്ഷിതമായിരുന്നു എന്ന് കാലം തെളിയിച്ചു.
ഇരുപത്തിമൂന്നു വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറവും അന്നത്തെയും ഇന്നത്തെയും സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലങ്ങൾ താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ, ചിത്രം ഉയർത്തിയ പ്രമേയത്തിന്റെ പ്രസക്തി കുറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ അതോ ഏറിയിട്ടുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കേണ്ടത് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ബാഹ്യമായി നോക്കുമ്പോൾ കേരളം ഇന്ന് വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിലും സ്ത്രീ ശാക്തീകരണത്തിലും ഒരുപാട് മുന്നേറിയിട്ടുണ്ട്. പെൺകുട്ടികൾ ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസം നേടുകയും ഭരണരംഗത്തും സാങ്കേതിക മേഖലകളിലും തങ്ങളുടെ മുദ്ര പതിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബാലവിവാഹങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും നിയമവിരുദ്ധമാക്കപ്പെടുകയും അതിനെതിരായ നിയമങ്ങൾ ശക്തമാവുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. സ്കൂളുകളിൽ നിന്ന് പെൺകുട്ടികൾ കൊഴിഞ്ഞുപോകാതിരിക്കാൻ സർക്കാർ തലത്തിലും സാമൂഹിക തലത്തിലും നിരവധി പദ്ധതികൾ നിലവിലുണ്ട്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ നോക്കുമ്പോൾ, 2003-ൽ ഷഹീന അനുഭവിച്ച നേരിട്ടുള്ള അടിച്ചമർത്തലുകളിൽ നിന്ന് കേരളീയ സമൂഹം ഒരു പരിധിവരെ മോചനം നേടിയിട്ടുണ്ട് എന്ന് കരുതാം.
എന്നാൽ, ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ ഷഹീനമാർ ഇന്നും വേറൊരു രൂപത്തിൽ നമ്മൾക്കിടയിൽ ജീവിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് കാണാം. അന്ന് പ്രത്യക്ഷമായ ബാലവിവാഹമായിരുന്നു പ്രശ്നമെങ്കിൽ, ഇന്ന് വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയാലും സ്വന്തം കരിയർ കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിനും സ്വന്തം തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിനും പെൺകുട്ടികൾ നേരിടുന്ന നിശ്ശബ്ദമായ തടസ്സങ്ങൾ അതിന് തെളിവാണ്. ‘വിവാഹമാണ് പെൺകുട്ടിയുടെ ആത്യന്തിക ലക്ഷ്യം’ എന്ന സാമൂഹിക ചിന്താഗതിക്ക് ഇന്നും പൂർണ്ണമായ മാറ്റം വന്നിട്ടില്ല. കൗമാരപ്രായത്തിൽ അല്ലെങ്കിലും, ഇരുപതുകളുടെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ പെൺകുട്ടികളെ എത്രയും വേഗം വിവാഹം കഴിപ്പിച്ചയക്കാനുള്ള കുടുംബങ്ങളുടെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ധൃതി ഇന്നും തുടരുന്നു. ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസം നേടിയ പെൺകുട്ടികൾ പോലും വിവാഹശേഷം സ്വന്തം സ്വപ്നങ്ങളും ജോലിയും ഉപേക്ഷിക്കാൻ നിർബന്ധിതരാകുന്നത് ഇന്നത്തെ സാധാരണ കാഴ്ചയാണ്. രൂപം മാറിയെങ്കിലും, പെൺകുട്ടിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് മേലുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യ നിഷേധം ഇന്നും തുടരുന്നു എന്ന സത്യമാണ് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നത്.
കൂടാതെ, ഇന്ത്യയുടെ മറ്റു പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും അല്ലെങ്കിൽ ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലും ഇന്നും ബാലവിവാഹങ്ങളും പെൺകുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസ നിഷേധവും യാതൊരു തടസ്സവുമില്ലാതെ നടക്കുന്നുണ്ട് എന്നത് മറക്കാനാവില്ല. ദാരിദ്ര്യവും അജ്ഞതയും ആചാരങ്ങളും കാരണം ലക്ഷക്കണക്കിന് പെൺകുട്ടികളാണ് ഇന്നും സ്കൂൾ മുറ്റത്ത് നിന്ന് അടുക്കളകളിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ തന്നെ, ‘പാഠം ഒന്ന്: ഒരു വിലാപം’ എന്ന ചിത്രം മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന സന്ദേശം പ്രാദേശികമായ ഒരു അതിർവരമ്പിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല. അത് ആഗോളതലത്തിൽ ഇന്നും പ്രസക്തമായ ഒരു മനുഷ്യാവകാശ പോരാട്ടത്തിന്റെ അടയാളപ്പെടുത്തലാണ്.
വിദ്യാഭ്യാസം എന്നത് വെറുമൊരു അക്ഷരജ്ഞാനമല്ല, മറിച്ച് ഒരു വ്യക്തിക്ക് സ്വയം തിരിച്ചറിയാനും, സ്വന്തം അവകാശങ്ങൾക്കായി പോരാടാനും, സ്വതന്ത്രമായി ജീവിക്കാനുമുള്ള ശേഷി നൽകുന്ന വെളിച്ചമാണ്. ഷഹീനയ്ക്ക് നിഷേധിക്കപ്പെട്ടത് ആ വെളിച്ചമായിരുന്നു. പഠിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു പെൺകുട്ടിയുടെ കൈയിൽ നിന്ന് പുസ്തകം പിടിച്ചെടുത്ത് അവളെ വീട്ടുജോലികളിലേക്കും ദാമ്പത്യ ഭാരത്തിലേക്കും തള്ളിയിടുമ്പോൾ, നശിക്കുന്നത് ഒരു വ്യക്തിയുടെ ഭാവി മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഒരു തലമുറയുടെ തന്നെ പുരോഗതിയാണ്. ചിത്രം നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം ഇതാണ്. ഒരു പെൺകുട്ടി പഠിക്കുമ്പോൾ ഒരു കുടുംബവും തദ്വാരാ ഒരു സമൂഹവുമാണ് വെളിച്ചത്തിലേക്ക് നയിക്കപ്പെടുന്നത്.
ചിത്രത്തിന്റെ സാങ്കേതിക വശങ്ങളും അവതരണരീതിയും എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്. അനാവശ്യമായ നാടകീയതകളോ ഗ്ലാമറോ ഇല്ലാതെ, ഒരു ഡോക്യുമെന്ററിയുടെ സത്യസന്ധതയോടെയാണ് കഥ പറച്ചിൽ പുരോഗമിക്കുന്നത്. ഗ്രാമീണ ജീവിതത്തിന്റെ നന്മകളും അതോടൊപ്പം തന്നെ അതിനുള്ളിൽ ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന ക്രൂരമായ അനാചാരങ്ങളും ഒരുപോലെ ക്യാമറയിൽ പകർത്തിയിരിക്കുന്നു. പശ്ചാത്തല സംഗീതവും സംഭാഷണങ്ങളും കഥാപാത്രങ്ങളുടെ വൈകാരിക തലങ്ങളെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതാക്കുന്നു. ഷഹീനയുടെ അമ്മയും, അധ്യാപകരും, സമൂഹത്തിലെ വിവിധ വ്യക്തികളും അടങ്ങുന്ന കഥാപാത്രങ്ങൾ ഓരോരുത്തരും അന്നത്തെ സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥിതിയുടെ വിവിധ വശങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.
ഇരുപത്തിമൂന്ന് വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറം തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോൾ, ‘പാഠം ഒന്ന്: ഒരു വിലാപം’ വെറുമൊരു സിനിമാനുഭവത്തിനപ്പുറം ഒരു സാമൂഹിക രേഖയായി മാറുന്നു. അത് നമ്മെ അസ്വസ്ഥരാക്കുന്നു, ചിന്തിപ്പിക്കുന്നു, നമ്മുടെ ചിന്താഗതികളെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ഒരു സിനിമയ്ക്ക് സമൂഹത്തിൽ എത്രത്തോളം വലിയ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയും എന്നതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ് ഈ ചിത്രം. പെൺകുട്ടികളുടെ അവകാശങ്ങൾക്ക് വേണ്ടിയും അവരുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് വേണ്ടിയുമുള്ള പോരാട്ടങ്ങൾ പൂർണ്ണമല്ലെന്നും, ഇനിയും ഏറെ മുന്നോട്ട് പോകാനുണ്ടെന്നും ഈ ചിത്രം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.
ഇന്ന് നാം ജീവിക്കുന്ന ആധുനിക സമൂഹത്തിലും സ്ത്രീ സമത്വത്തെക്കുറിച്ചും സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള ചർച്ചകൾ സജീവമായി നടക്കുമ്പോൾ, ഷഹീനയുടെ വിലാപം ഒരു മുന്നറിയിപ്പായി മനസ്സാക്ഷിക്ക് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നുണ്ട്. പെൺകുട്ടികൾക്ക് ഭയമില്ലാതെ പഠിക്കാനും, സ്വന്തം ചിറകുകളിൽ പറക്കാനും, സ്വന്തം ജീവിതം സ്വയം തീരുമാനിക്കാനുമുള്ള പൂർണ്ണ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നതുവരെ ഈ വിലാപം അടങ്ങുകയില്ല. മീര ജാസ്മിന്റെ അഭിനയ മികവിലൂടെയും ശക്തമായ തിരക്കഥയിലൂടെയും മലയാള ചലച്ചിത്ര ലോകത്ത് തിളങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഈ ചിത്രം, റിലീസ് ചെയ്ത് ദശകങ്ങൾ പിന്നിടുമ്പോഴും മാറ്റമില്ലാത്ത രാഷ്ട്രീയ പ്രസക്തിയോടെ നമ്മെ നോക്കി ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു. പ്രകാശത്തിലേക്ക് നടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഓരോ പെൺകുട്ടിയുടെയും കൈപിടിച്ച് നിർത്തേണ്ടത് സമൂഹത്തിന്റെ കടമയാണെന്ന് ഈ ചിത്രം നമ്മെ വീണ്ടും വീണ്ടും പഠിപ്പിക്കുന്നു.